BBCUzbek.com

Агар бугунги Ўзбекистон мавжудлигида яшаб турган бўлсангиз эртакдагидек пул дарахти ундиришни бугун ҳақиқатга қиёслаб гапириш у қадар муболаға эмасдек туюлади.

Бу гапни аввал зўр техник мутахассис бўлган ва бир неча йилдан буён ишсиз юрган одам айтади.

“Бу йил ҳовлимдаги 12 туп гилос икки ярим миллион пул қилди, келаси йили яна 5 тупи мевага кирса, "Нексия" машина оламан,” дейди у. “Бу гилос эмас, пул дарахти,” дейди фахр билан.

Ўтган ҳафта водийда халқ тили билан айтганда “гилос бизнеси” ниҳоясига етиб охирги тоннагача гилос Россия бозорларига етиб бориб сотилиб ҳам бўлди. Қиш бўйи ковланавериб тешилиб кетган чўнтаклар энди қаппайди. Машина олишдек катта орзу қиладиган ва “пул дарахти” деганда ҳузур қиладиганлар бир томон бўлса, бу муболағани ҳақиқат ва ягона илинж ила қабул қиладиганлар иккинчи томон, ва улар аксарият.

“5 туп гилосим бор. Ўтган йили мева пишиб сотилгунча болаларимнинг нафсини тийишга мажбур қилиб, ҳатто қаттиқроқ ҳам теккандим. Бу йил эса 7 яшар кенжа ўғлимнинг ўзи ҳеч кимни дарахтга яқинлаштирмади. Дарахт шохидаги шода-шода гилосларнинг пулга айланишини кўрса боланинг ҳам ақли кириб қолар экан,” дейди Дилшод исмли иккинчи суҳбатдошим. “Болаларим фақат гилоснинг тагига тўкилганини ейишди”.

У кўчатлари яқинда мевага кирган бўлса-да, 190 минг пул қилганини айтади. Бу пул унинг мактабда 6 ой ишлаб топадиган пулига тенг. “Маошни нақд пул сифатида тўлиқ олиш аждарнинг оғзидан луқма олишдек гап, бу эса беминнат пул,” дейди у.

У гилосни энг арзон нархда, килосини бир ярим минг сўмдан сотганини айтади. “КАМАЗчилар” юк тайёрлайдиган жойда эса килоси 3 минг сўмдан олинаётган экан.

“Лекин у ернинг ўзининг мафияси бор, ҳеч кимни яқин йўлатмайди. Биз эса ўртада катта пул қилиб оладиган воситачиларга сотишга мажбурмиз, лекин шунга ҳам шукр.”
Жуда кўплаб оилалар охирги марта қишдан чиққандан буён илк марта гилос сотиб қўлига каттароқ пул ушлади, қозонига гўшт тушди.

Гилос бизнесининг кучи Тошкентда ҳам сезилиб, уч-тўрт ҳафта мобайнида пул айирбошлаш шохобчаларида сўм камайиб кетди. Ишбилармонлар қиш бўйи пойтахтда айланган нақд пулни вилоятларга сурганди.

Лекин “пул дарахтига” эга бўлиш ҳам ҳамманинг қўлидан келавермайди. Яхши навли кўчатни алданмай топиш учун пулинг ва танишинг бўлиши керак. Кўчатлар серсув бўлади ва сув тақчиллиги муаммо бўлган водийда, суҳбатдошлар айтгандек, сув суриб келиш учун “ё билагингда, ё жағингда кучинг” бўлиши керак экан. Яъни, керак бўлса муштлашишга ҳам, даҳанаки жангга ҳам тайёр туришинг керак. Баъзилар эса сув суриб келиш учун қишлоқнинг муштумзўрини пул билан сотиб олади.

“Мен икки марта сариқ касал бўлиб яримжон бўлиб қолганман. Лекин бир куни кўчат ва экинларимнинг қурғаб ётганини кўриб жоним бўғзимга келди. Кўчанинг бошига чиқиб уйимгача бўлган ўндан ошиқ хонадон эшиги тагига бориб бақиравердим. Қани зўринг бўлса чиқ, бир ойдан бери бир чакка сув ўтказмайсанлар, жонимдан тўйдим, қани чиқ олишадиганинг бўлса, тикка сўйишаман, дея бақиравердим. Шундан кейин бир кеча кундуз сув ичдим,” дейди Дилшод.

Дилшоднинг ҳовлисида тирикчиликка ярайдиган бошқа дарахтлар ҳам бор, лекин гилосга тенг келмайди. Унинг 13 яшар катта ўғли ҳар куни ўрик териб бозорда сотиб келади. “Кўп пул бўлмайди, лекин бозордан бир кило макарон ёки бир пачка чой кўтариб келади-ку,” дейди у.

Дилшод гилоснинг пулига уйининг нураган жойларини ямаш ва болаларни мактабга кийинтириш ниятида. Эртадан эса томорқа учун берилган ерига экилган буғдойни ўришга тушади.

Қишлоқдаги бой-у камбағалнинг даромади ердан экан, улар бир томондан об-ҳаво инжиқликларидан қўрқса, иккинчи томондан давлатнинг инжиқлигидан чўчийди. Эрта баҳорда Ўзбекистон чегарадан мева-сабзавот чиқармаётган экан, деган гап тарқалиб қанча одамнинг сочи оқарди. Хайрият Путин ўзбек мевасига йўл очиб берди, дейди одамлар.

Энди эса гилос катта бизнесга айланиб давлат солиқ машмасини ўйлаб топади деган ҳадиклар ҳам бор. Яқинда севимли болалар адиби, халқ ёзувчиси Худойберди Тўхтабоев "Халқ сўзи" рўзномасида узум, гилос ва ўрикни очерк қилиб чиқди. Бир четида одамларнинг бу йил гилосдан қанча даромад олишини ҳам қистириб ўтди.

Аслида адибнинг очерки Ўзбекистонда аксар қишлоқ аҳолиси қашшоқликда ва ишсизликда яшайди деган иддаоларга бир жавоб тарзида бўлиши ҳам мумкин. Лекин уйида қорамоли бор одамларга меҳнат дафтарчаси очиб, иш билан таъминланган дея рўйхатдан ўтказиш сиёсати тутилгандан кейин яна нима кутиш мумкин, дейди кўпчилик ажабланиб.

Фикру мулоҳазаларингизни bbcuzbek.com га йўлланг.

Бизнинг электрон манзилимиз : [email protected] га мактуб жўнатишингиз
ёда саҳифанинг ўнг томонидаги махсус форма орқали фикрларингизни билдиришингиз мумкин.

Э э... баттар булинглар. Куп гапиргандан кура куп ишлаш керак. Сизларни куй, э адашиб кетдим балик, ээ... нима дейиш хам тил ожиз. Эпласангизлар шу мамлакатда яшанглар, булмаса катта куча. Биз узимиз Президентимизни 17 йилга сайлаб олганмиз. Узбек халки билиб туриб, куриб туриб, хаммасини тушиниб сайлаган. Агар одамларда виждон, акл, идрок, фаросат булган эди... Ха!!! Хаммамиз бу кунга, бу эртак каби давлатни юзини курмаган булар эди. Энди колганига келсак якинда 2007 йилда булиб утадиган Президент сайловларида яна 7 йилга Давлат бошини саклаб колиш ёки булмасам Давлат бошкарувчисининг 2 нафар кизларини узимизга Давлат бошлиги килиб сайлаш илинжида юрибмиз. Агар сизларга ёкмаса Узбекистон деган Жаннат(??????) макон давлатдан бемалол чикиб, хохлаган мамлакатларга кетишларинг мумкин.

Siz aytayotgan "Mafiya pul tikib Tavakkal" qiladi. Olib borilguncha gilos irib bitishi ham mumkin.

O'zbekiston desa bugun ko'pchilik bilmaydi, bilgani ham salbiy fikrda. Afsus mana shu davlatda tug'ilganim uchun ham ushbu mamalakat haqida imkon qadar yahshi gapirishga harakat qilaman. Lekin ich-ichimdan yolg'on gapirayotganimmi bilaman. Sabr kosasi to'lib borayotgan xalqqa achinadi kishi.

Yana osha Birlashgan Arab Amirlikari Agar 'Uzbekistan Airways' ni boshqa avia kompaniyalar bilan taqqoslaydigan bolsa, bu monopoliyadan boshqa narsa emas. Faqat bitta avialiniya orqali uchish mumkin Ozbekistonga. Uyam bolsa 'Ozbekiston Havo Yolllari'. Haftada 2 marta qatnov boladi. Agar Toshkentga 15 kundan keyin uchmoqchi bolsangiz kechikdingiz. Biletga buyurtma berishga kamida uch hafta oldin harakat qilishingiz kerak edi.

Yana bir yolkira uchun qoyilgan ta'rifni solishtirib koring boshqa kompaniyalar bilan Filippin poytaxti Manilaga sakkiz soat uchadigan bolsangiz taxminan 750$ miqdorida tolaysiz, 3 soatu 15 minut uchiladigan 'Oz havo Yolllari' Sharjah-Toshkent reysi uchun ta'rif 652$. Chunki bizda boshqa variant yoq.

Одамлар бошқа юртларга бориб ишласа, бунинг нимаси ёмон? Ўғирлик эмас, ҳалол меҳнат қилаяпти-ку.

Uzbekistonda hozir yuqori mansabli amaldorlar orasida "ikkiyuzlamachilik" san'at darajasiga kutarilib ketgan. Ular halqni shunday aldaydilarki aldayotganini bilib turib ham yana va yana aldanib qolganingni bilmay qolasan kishi. Adolat, insof, insoniylik haqida faqat eshitish mumkin holos. Amalda esa nafsdan boshqa narsani ko'rolmaysan. Birgina arzimagan isbot. Chekka joylardagi tuman yoki shahar hokimlarining bir oylik maoshi qog'ozda 50000(ellik ming) so'mga ham bormaydi. Bu odam shu pulga oila boqadimi yoki faqat ellik ming so'mlik el-yurt tashvishini bo'yniga oladimi??? Bilmadimu ammo shaxzodalarday yashashlari aniq. Qizig'i shundaki ahmoqni ham aqli yetadigan bu narsaga butun boshli bir davlatning mutasaddi "olim" lari loqayd. Balki hokimlar ham ishdan tashqari "dexqonchilik" bilan shug'ullanishar. Balki "gilos biznesi" yaxshi daromad keltirayotgandir. Extimol uylarida"pul daraxti"ni yetishtirishar, men qayoqdan bilay?!. Erlari ish izlab o'zga yurtlarga ketgan "AYOLLAR MAMLAKATI" da hech bulmasa shu "VATANPARVAR"lar tura tursin.

Londonda ham pul daraxti borkuya lekin bu darazt suvni o'rniga pul yeydi, ya'ni juda qimmat. Lekin shunga yarasha pul daraxti meva ham beradi. Hozir bu yerda o'zbeklar yahshi bo'llib qolgan, bir qator yevropaliklardan ko'ra yahshi joylarda ishlashadi. Hudoga shukr.

O'zim vodiydanman. Gilos rostdan ham yahshi biznes. Hukumat shuniyam ko'p ko'rmasa edi ishqilib. Pul darahtiga kelsak, Dubai ham yuqoridagi yurtdoshlarim aytgan "Susambil"lar qatoriga kiradi. Bu erda Arablar pul darahtini zo'r ko'chatlarini etishtiradi. Bu erda pul qaynaydi, biznes quturadi. Hammani qozoni qaynaydi, amaldorlarniki ham, qora ishlarni qiluvchi hind-pokistonliklarni ham. Mahalliy arablarni darahtini gapirmasa ham bo'ladi, mamlakatni podshohi yani Shaih Muhammad "mestniylar"ni ustini but, ro'zg'orini tokis qilib bergan. Hullas, tabiati issiq bo'gani bilan bu erda tropik "pul darahtlari" k'opaytiriladi.

To'g'ri, bu narsalar neftni hisobiga qilingandir, balki. Lekin, umuman unaqamas - bu erda, dastavval, soliq degan narsa, bojhona degan narsa deyarli yo'q. Chetdan keltirilgan mollarga to'lanadigan qanaqadir 2-3 % soliq hech kimni tashvishlantirmaydi yoki umuman ko'zga ko'rinmaydi. Qaerni qaramang hamma joyda arzon mol. Afrika, Rossiya, boshqa arab davlatlarini ko'pchiligi shu erga kelib savdo qiladi. Butun dunyodan eng arzon narhlardagi turli sifatdagi mollar bu erga oqib kirib keladi.

Albatta, dengiz yo'li asosiy ishni bajaradi. Man chet ellik muhojir sifatida oyligimdan bir tiyin soliq to'lamayman. Bu erga turistlar "shopping" yani bozor qigani Evropadan kelishadi. O'zbekistondan ham juda ko'pchilik keladi, lekin Sharja orqali ming azob bilan kelishadi. Sharja bu Dubaiga qo'shni bir shahar.

Bizning savdogarlar Toshkent aeroportidagi "bojhona bo'rilari"dan bezib ketishgani sabab, molni asosan Qozog'istonga jo'natib keyin Toshkentga olib kirishadi, Qozog'iston chegarasida "bojhonachi"larni "ulushini" berib olib kirib olishadi. Dubaiga Toshkentdan to'g'ri uchadigan hech bir reys yo'q. Qozog'istonga bir kunda kamida ikkita reys uchadi. Manimcha, bizzi Toshkent aeroporti Amirliklar havo yo'llariga Toshkentga Dubaidan to'g'ri uchadigan reys ochishiga ruhsat bermasa kerak. O'ylashimcha, Sharja reysiga hech kim chiqmay qo'yadi deb, chunki Sharjaga bizni milliy havo yo'lllarimiz uchadi.

Hullas, O'zbekiston savdo uchun yopiq mamlakat. Bundan oddiy halq va savdogarlardan boshqa "hamma" manfaat ko'radi. Pul darahti o'sadigan Dubaidan bitta molni Toshkentga oborguncha molni narhi bo'yi baravar bo'b ketadi. Albatta, bunaqa ajoyib "bojhona" sistemasidan "ko'o'o'pchilik" foyda ko'radi. Qo'shnimiz qozoqlar har yilda ikki yillik progress qiganda biz har yili 5 yillik inqirozga ketyapmiz, orqaga va orqaga ...... Manimcha, bu ortga chekinichimiz bilan 1985 yillaga borib qoldik, kim biladi ohir oqibat bizada hayot bir asrga orqaga ketib qoladimi hali?!

Hozir diplom bor bo'lsada, mutaxassislik bo'yicha tuzukroq erga ishga joylashish juda qiyin, bir amallab kirganingda ham rahbar bilan til topishib ishlab ketish amrimahol. Negaki arzimagan oylik uchun ertalabdan kechgacha ter tokib ishlash kerak. Agar ishga odamga ohshab qatnayman desang, topganing yolkirangga ham etmaydi. Biroq iloj qancha allamahalgacha uxlab uydan ishhonadagi shaykasiga telefon qilib hodimlarni tekshiradigan ....yoki bolmasa... ja vaqtli kelgisi kelsa tagidagi shoferi biloan ishga amal-taqal qilib keladigan, bemalolhoja, yana uchiga chiqqan dangasa boshliq ming'illamasin desang, tiqilinch avtobusga chiqishga majbur bolasan kishi. Ustiga-ustak rahbar huddi shahsiy hamyonidan tolayotgandek hodimga taltayib ketmasin deb do'q urib ham turadi, mana shunaqa gaplar...

Shuning uchun oliy ma'lumoting bo'lsada, og'ir bolsada nafsoniyatingga tegmaydigan, do'q qilmaydigan bozorga chiqish tuzukmikan deb oylab qolasan kishi, ha bozorchilarni ham sochiga oq tushadi, u erni ham oziga yarasha muammolari, qiyinchiliklari mavjud. Lekin, davlat korxonasida ishlayotganlarning sochiga oq tushish tugul, sochi to'kilib ketayapti.

O'zbekistonni shunaqa betamizlarga bag'ridan yana yoglik joylardan joy bergani uchun ham ko'rishga ko'zim yoq. Balki bu gapimga vatani bilan faxrlanadigan vatanparvarlar qarshi chiqishar balki manga tosh ham otishar, baribir yomon ko'raman. Bu davlatda nohaqlik avj olgan, haqiqat umuman yoq, hullas iloji boricha KETISH kerak.

Bilmadim, hali bu ketishda bizning xalqimizda katta ajralish boladi. Boylar va kambag'allar guruhi. Boylarining bolalari oqimishli va uyli, kambag'alarniki ilmsiz va qashshoq! Xaqimizni dunyo biladi, man O'zbekistondanman desam, mevalarimizni gapirishadi, xalqimizni eslashadi. Shunda mani qalbimga yosh keladi, juda soginaman! Ammo pul topish kerak, yashash kerak...

Dengiz tubida bo'lsa ham joying, bir bahona birlan rizqing yetkazur Hudoying. Har kimga har hil joydan rizq nasiba qo'shilarkan. Ertaklarda Susambil yurti degan bir afsonaviy o'lka bo'lardi. Hammayoqda to'kin-sochinlik, ariqlarida yog' oqarmish. Hamma narsa muhayyo va bisyormish. AQSHda bir necha yildan beri ishlayigan tanishim hozirda uyini dang'illama darajada ta'mirlab, bir necha mashinalarni olib ijaraga berib qo'ydi. Boshqa bir tanishim Angilyada 4 yoki 5 yildan beri ishlaydi. Uning ham uy sharoiti AQSHda ishlayotgan tanishimning sharoitidan qolishmaydi. Ijaradagi mikroavtobus oila xarajatini ko'taradi. Boringki yegani oldida va oshig'i olchi. Bu Susambil yurti qancha-qancha insonlarni o'y-fikrini o'g'irlamagan, qanchasining orzusi. Ertakdagi Susambil yurti hozirda go'yoki chin hayotga kirib kelgandek.

Odamlarni shu darajaga etkanligidan judayam xafaman. Qachon bu hayot ahvoli o'zgaradi?