Faik Uyanık BBC Türkçe Servisi

	Çatışmaların sürdüğü Basra kenti Şiilerin önemli merkezlerinden biri

Daha sonra Irak hükümetiyle es-Sadr arasında çeşitli görüş ayrılıkları yaşanmıştı. Ancak bunlar tam anlamıyla bir yol ayrımına yol açmamıştı. Şimdi ise hükümet güçleri Mukteda es-Sadr'a bağlı Mehdi Ordusu'na savaş açtı. Basra'daki son gelişmeleri, BBC Orta Doğu uzmanı Roger Hardy ile değerlendirdik.

BBC Türkçe: Başbakan Nuri el Maliki daha once kendisine müttefik olarak seçtiği Sadr hareketine karşı şimdi hangi gerekçe ile operasyon başlattı?

Roger Hardy: Başbakan El Maliki bu durumu Basra'da kanun ve düzen dışı hareketlerin artık dayanılmaz bir seviyeye varmasıyla izah ediyor. Bu nedenle Basra'ya girip şehirde denetimi yeniden ele almak zorunda kaldıklarını söylüyor.

Bu, çok fazla ikna edici değil. Çünkü Basra'daki kanun ve düzen sorunu, çeteler ve militanlar meselesi, yeni bir durum değil. Uzun zamandır var bu. Sanıyorum bunun arkasındaki başlıca gerekçelerden biri eyalet yönetimleri için yapılacak seçimin tarihinin artık netleşmesi...

1 Ekim'e kadar bu seçimin yapılması gerekiyor. Yani sadece altı ay var seçime. Bu da şu anlama geliyor. Özellikle Şiilerin merkezi olan ve elbette ülkenin petrol gelirlerinin ve petrol zenginliğinin büyük çoğunluğunun geldiği yer olan Irak'ın güneyinin geleceği hakkında süren iktidar kavgasının yoğunlaşması kaçınılmaz.

Bence şu anda olup bitenin asıl açıklaması budur. Uzun zamandır için için ısınan bir iktidar kavgasının yoğunlaşmasıdır bu.

'Tavır değişikliği'

BBC Türkçe: Geçmişte Mukteda es Sadr ve ona bağlı militan grubu Irak Başbakanı Nuri el Maliki'nin müttefikleriydi... Maliki şimdi müttefiklerini değiştirmek niyetindeymiş gibi görünüyor. Bunun gerekçesi nedir?

Roger Hardy: Bu gerçek bir tavır değişikliği. Çünkü El Maliki bir şekilde Mukteda es Sadr yanlısı hareketin desteğiyle Başbakan olabilmişti. Sadr yanlılarının onu desteklemesinin ana gerekçesi ise başlıca rakipleri olan ve eskiden kendisini Irak İslam Devrimi Yüksek Konseyi olarak adlandıran,, Abdülaziz el Hakim yönetimindeki Şii grubu devre dışı bırakabilmekti.

El Maliki, Sadr yanlıları tarafından El Hakim yanlılarını bu önemli makamdan dışlamak amacıyla desteklenen bir uzlaşma adayıydı... Bence temeldeki sorun şu. Sadr yanlıları daima fazlasıyla sorunlu olmuşlardır. Hem Bağdat hükümeti hem de Amerikalı müttefikleri açısından.

Amerikalılar Sadr yanlılarını hep bir güvenlik sorunu, Şii militanlar arasındaki en "sağı solu belli olmayan" ve İran'a da çok yakın duran bir grup olarak gördüler. Gerçekte evet, İran ile bağlantıları var ama Amerikalıların sık sık iddia ettikleri kadar değil, oldukça belirsiz bir bağdır bu.

Ancak Maliki'nin bakış açısı, bana göre, Sadr yanlılarına bağımlı olmaktan çıkıp Irak Yüksek İslam Konseyi ve onlara bağlı Bedir Tugaylarına bağımlı olmayı zorunlu kılıyor... Güçlü bir militan grubuna sahip olan kuvvetli bir Şii müttefik edinmeden ayakta kalamaz el Maliki... Ve galiba artık taşların yerini değiştiriyor. Gerçekte eğer stratejisi buysa, vahim bir karar bu, çünkü son derece riskli...

Sanıyorum pek çok yorumcu da Sadr yanlılarının tüm bu tahmin edilemezliklerine, liderlerinin değişkenliklerine ve geçmişte sorumlu oldukları mezhep çatışmalarına rağmen, hala bir ölçüde Irak'taki tek kitlesel hareket olduğunu düşünüyor. Gerçek bir destekleri var.

Ateşkesin sürdürülmesi

BBC Türkçe: Es Sadr hareketinin silahlı kanadı Mehdi Ordusu ateşkes ilan etmişti. Bu durumda ateşkese ne oldu, defakto olarak bozuldu bu ateşkes ama uzatılabilir mi?

Roger Hardy: El Maliki'nin kararının çok riskli olmasının nedenlerinden biri de bu işte... Sanıyorum Maliki her iki durumu da sürdürmek istiyor. Yani bir yandan ateşkesi devam ettirmek, bir yandan da , Sadr hareketinin ismini kullanan ya da geçmişte bu harekete bağlı olan ve sonra aşırı uçlara kayan üyelere saldırdığını iddia etmek istiyor... Kanun kaçakları, asiler ya da kısaca aşırı uçlar...

Ama iş bu kadar basit değil ve bu plan bence pek işe yaramayacak...Sadrcılar bu operasyonu tümüyle kendilerine yönelik askeri ve "aynı zamanda siyasi imaları olan" bir saldırı olarak görüyorlar. Hedefte olduklarına inanıyorlar. Bu, çok da makul olmayan bir düşünce sayılmaz onların açısından.

Yani ateşkes ciddi bir tehlike altında şu an. Pazartesi günü operasyon başladığından bu yana Bağdat'tan Basra'ya en az dört Irak kentinde şiddete tanık olduk. Şiddetin daha da artması potansiyeli de var. Çünkü Sadrcılar özellikle ülkenin güneyinde çok köklü bir yapıya sahip.

Ateşkesin sürdürülmesi zor, ama şu da eklenmeli, olup bitenler Mukteda es Sadr'ın kendisi açısından da bir ikilem teşkil ediyor. Acaba halen sürdürdüğü ve temelde siyasi olan stratejiye sadık kalıp siyasal sürece dahil olmayı mı seçecek; yani siyaseten daha saygın bir yolu mu seçecek; yoksa ülke siyasetindeki engelleyici rolüne, Irak hükümeti ve Amerikan varlığına yönelik silahlı mücadeleye geri mi dönecek?

Her iki stratejinin de kendisi açısından büyük riskleri var. Bence bu durum Sadrcı hareketin lider kadrosundan gelen gizemli mesajların gerekçesini de açıklıyor... Bakarsanız onlar ateşkesin hala sürdüğünü söylüyorlar. Sahada çarpışan komutanları ise ateşkese ara verdiklerini ya da ateşkesin sona erdiğini ve saldırıya uğradıkları için kendilerini savunacaklarını söylüyorlar...

Saldırının gerekçesi

BBC Türkçe: Başbakan El Maliki için de bu stratejinin hem siyasi açıdan hem de güvenliğe ilişkin riskleri var. Bu nedenle de Maliki'nin kararı hala çok fazla anlaşılabilir değil. Neden ittifak kurduğu bir Şii grubunu bırakıp başka bir Şii grubuna sırtını yaslama yoluna gidiyor acaba Irak Başbakanı? Bunun ardında örneğin petrol gelirlerine ilişkin gizli bir ittifak veya niyet de olabilir mi?

Roger Hardy: Irak politikasında daima gerçek gerekçeler hakkında teoriler üretilir... Elbette şimdi de Maliki'nin kararının gerekçesine dair teoriler de var. Son 48 saat içinde şöyle spekülasyonlar duydum mesela.

"İran, Sadr hareketi ve ona bağlı Mehdi Ordusuna yönelik harekata yeşil ışık yakmış olabilir" deniyor. Bazıları ise "bunun arkasında Amerikalılar var, ateşkes hoşlarına gidiyor olsa da, Amerikalılar Sadrcı hareketi hiç sevmemişlerdi, ateşkesi de Mehdi Ordusu'nu güzelce pataklamak ve bu sorunu kökünden çözmek için bir şans olarak gördüler" diyor.

Ben bu teorileri çok fazla ikna edici bulmuyorum. Diğer gerekçeleri dışlamıyorum ama bu harekatın bana en yakın görünen gerekçesi, eyalet yönetimi seçimlerinin 1 Ekim'e kadar yapılıp yapılamayacağı ve adil ve özgür olup olamayacağı konusundaki kaygılar.

Maliki ve müttefiklerinin özellikle de Bedir Tugaylarının korkusu Sadrcıların seçimde güney bölgelerde oyları silip süpürmesi. Sadrcıların güneyde seçimi kazanıp El Hakim'e bağlı Irak Yüksek İslam Konseyini, yerel yönetimlerden dışlaması kuvvetle muhtemel. Elbette güneyin petrol zenginliği üzerindeki denetim ve söz hakkından da dışlanacaklar. Irak petrolünün yüzde 80'i Basra'dan yola çıkıyor... Bu çok büyük bir zenginlik.

Yerel yönetim seçimleri

BBC Türkçe: Eyalet yönetimi seçimlerinin önemi ve etkisi nedir bu anlamda?

Roger Hardy: Seçimler ülkenin tamamı için çok önemli... 2005'teki son yerel seçimleri bazı kilit partiler boykot etmişlerdi. Sünnilerin boykot gerekçesi, süregiden vaziyetten memnun olmamaları idi. Bu durumda şimdiki seçimde hangi sünni partilerin mücadele edeceğini izlemek ilginç olacak.

Pek çoklarının hata olarak gördüğü üç yıl önceki kararlarını değiştirme şansı verecek bu seçim onlara. Seçimlerin Şiilerin merkezi konumundaki güney bölgeler yani Bağdat’tan Basra’ya kadar olan yerler için önemi ise bu seçimin sonuçlarının çok hayati olması… Ve Irak'ın yeni yapısında da gerçek iktidar ve gerçek kaynaklar, yani para, silah, petrol, toprak, yani herşey, artık yerel düzeyde paylaşılıyor.

Irak'ın yeni yapısında da gerçek iktidar ve gerçek kaynaklar, yani para, silah, petrol, toprak, yani herşey, artık yerel düzeyde paylaşılıyor. Roger Hardy / BBC

Şiiler arasındaki iktidar mücadelesi şu anda ortaya çıktığı haliyle şiddete dayalı bir hal de alabilir, seçim sandığına ve Güney Irak halkının iradesine de bırakılabilir. Serbest bir seçim olursa Sadrcılar muhtemelen kazanacaktır. Çünkü sahip oldukları destek çok köklü.

Başlıca rakipleri olan El Hakim grubu da dahil diğer yapılanmaların sahip olduğu destek ise daha çok orta sınıfa dayanıyor. Öğretmenler, idari işlerde çalışanlar falan. Yani bu seçimler Irak ve Irak’ın gelecekteki siyasi yapısı ve kimliği açısından son derece önemli.

Uzlaşma ihtimali

BBC Türkçe: Peki bu rakip Şii gruplar arasında bir uzlaşma aramak ne derece gerçekçi olur tüm bu koşullar göz önüne alındığında?

Roger Hardy: Her zaman telaffuz edilen o “ulusal siyasi uzlaşma”ya ulaşılabilmesi ihtimalini görebilmek çok güç. Bundan kastedilen sadece Sünniler ve Şiiler arasında da değil, Sünni grupların kendi içinde, Şii grupların kendi içinde, hatta diğerlerine göre daha birleşmiş bir görüntü sergileyen kuzeydeki Kürt grupların kendi içindeki uzlaşmasıdır. Uzlaşma artık içi boş bir slogana döndü…

Bana göre tüm bunların arkasındaki gerekçe ise şu. Pek çok değişik grup şu anda Bush yönetiminin sonrasına, yabancı askerlerin geri çekilmesi sürecini pekala hızlandırabilecek olan yeni yönetime bakmaya çalışıyor. Kimse bunun ne zaman olacağını veya ne getireceğini bilmiyor.

Ancak geri çekilme ihtimali -ki sadece İngiliz askerleri de değil, onlar zaten yavaş yavaş çekiliyorlar- Amerikan askerlerinin de geri çekilme ihtimali ve bunun ne zaman olacağı, takviminin ne olacağı konuları da aslında tek başına Irak’taki iktidar mücadelesini kızıştırıyor. İnsanlar artık bir noktada iktidarın kullanımına dair son sözü söyleyen Amerika’ya bel bağlayamayacaklar.

Hâlihazırda tanık olduğumuz iç savaş ve 2006 - 2007’de olanlar bunu üzüntüyle söylüyorum ve umarım yanılıyorumdur ama sadece ufak çarpışmalardı ve asıl iç savaşa başlangıç niteliğindeler bunlar. Bu da yabancı kuvvetler ülkeden büyük oranda çıktığı zaman başlayacaktır. İşte tüm olanlar da uzun vadede buraya dayanıyor.