İRAN'IN KÜNYESİ Nüfus: 72 milyon 200 bin (BM, 2008) Başkent: Tahran Yüzölçümü: 1,65 milyon km2 En yaygın dil: Farsça En yaygın din: İslam Ortalama ömür: Erkeklerde 69, kadınlarda 73 yıl (BM) Para birimi: 10 İran riyali = 1 toman Başlıca ihraç ürünleri: Petrol ve petrol ürünleri, halıcılık, tarım ürünleri Ortalama yıllık gelir: 3.470 $ (Dünya Bankası, 2007) İnternet uzantısı: .ir Uluslararası telefon kodu: +98

Bu dönemdeki Pers İmparatorluğu, antik çağın en büyük imparatorluklarından biriydi. İran ise o zamandan bu yana dilini koruması ve Şii mezhebini takip etmesi açısından İslam alemi içinde ayrı bir yer alıyor.

GENEL BİLGİLER

Dünyanın dikkatleri 1979'da İran Şahı'nın devrilerek monarşik düzenin yıkılması ve yerine bir İslam Cumhuriyeti kurulduğunun ilan edilmesi ile İran'a çevrildi.

O zamana dek dünyada benzeri bulunmayan bu İslam Cumhuriyeti düzeninde Ayetullah Humeyni liderliğindeki din adamları, mutlak siyasi iktidarı ellerinde tutuyordu.

Ancak devrimi istikrarsız ve kanlı bir dönem izledi. Sekiz yıl boyunca süren Irak savaşı ardından ülkenin petrolden sağladığı ekonomik zenginlik büyük ölçüde azaldı.

İran İslam Devrimi'nden 20 yıl sonra, 2000 yılında ılımlı ve liberallerin seçimlerde kazandığı emsalsiz başarı İran'da yeni bir siyasal ve toplumsal dönüşümün habercisi olarak görüldü.

Ancak hükümet ve yargı içindeki nüfuzlarını koruyan muhafazakarların direnişi karşısında liberaller reform sözlerini yerine getiremedi.

1997- 2005 arasındaki cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi'nin daha fazla toplumsal ve siyasi reform çağrılarına destek vermesi özelikle genç seçmenlerden destek görmesini sağladı.

Ancak Hatemi'nin liberal fikirleri İran'ın dini lideri Ayetullah Hamaney ile ters düşmesine yol açtı. Muhafazakarlar oturmuş İslami uygulamaların gevşetilmesine yanaşmıyor.

İran, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı George Bush'un ülkeyi 2002 Ocak ayında yaptığı Ulusa Sesleniş konuşmasında 'şer ekseni'nin bir üyesi olarak nitelemesinden bu yana, ABD'nin yoğun baskısı altında.

Irak'a karşı girişilen savaş sonrasında Washington, İran'ı da kitle imha silahları geliştirmekle ve Irak'ta ABD'nin yürüttüğü girişimleri baltalamaya çalışmakla suçluyor.

	Humeyni 1979 İslam Devrimi'nin mimarı

Son olarak İran'ın nükleer programına odaklanan tartışmalarda Washington, Tahran'ı nükleer silah geliştirmeye çalışmakla itham ediyor.

İran girişimlerinin barışçı olduğunu savunurken, silah üretiminde de kullabılabildiği için tepki çeken uranyum zenginleştirme faaliyetlerine 2005'te yeniden başladı.

Yeni Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinecad nükleer enerji geliştirmenin ülkenin vazgeçilmez bir hakkı olduğunu söylüyor.

Dünyanın dördüncü büyük petrol üreticisi İran, zengin petrol ve doğal gaz kaynaklarına sahip.

Örneğin doğalgaz rezervleri tüm dünyada Rusya'dan sonra ikinci sırada.

Fakat nüfusun yarısını oluşturan genç nüfusa istihdam sağlanması ekonomi önündeki en büyük zorluk.

LİDERLER

Dini lider: Ayetullah Ali Hamaney

Ruhani lider ülkedeki en üst düzey otorite. Yargı erki başkanını, askeri komutanları, radyo televizyon kurumu başkanını ve vaizleri o atıyor.

Ayrıca, tüm yasal düzenlemeler için onayı aranan ve seçimlerde adaylıkları belirleyen Anayasayı Koruyucular Konseyi'nin de altı üyesini ruhani lider seçiyor.

Koyu muhafazakarlardan Ayetullah Ali Hameney 1989 Haziran'ında ömür boyu bu göreve seçildi. Hamaney, İslam Cumhuriyeti'nin kurucusu Ayetullah Humeyni'den sonra bu göreve gelen ikinci kişi.

Hamaney daha önce de, 1980'lerde iki dönem cumhurbaşkanlığı yapmıştı.

Hamaney ruhani lider sıfatıyla pek çok kez muhafazakarlar lehine devreye girdi. Bu durum onu reformcu kesim ve eski cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi ile sık sık karşı karşıya getirdi.

Cumhurbaşkanı: Mahmud Ahmedinecad

	Ahmedinecad belediye başkanlığı öncesinde çok tanınan bir isim değildi

Tahran'ın eski belediye başkanı olan muhafazakar siyasetçi Mahmud Ahmedinecad 2005 Haziran'ındaki genel seçimde, rakibi eski Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani'yi yenilgiye uğratarak pek çok gözlemciyi şaşırttı.

'Barışçı ve mutedil' bir yönetim vaadinde bulunan Ahmedinecad, hükümetinin tartışmalı nükleer program kapsamındaki faaliyetlerini sürdüreceğini bildirdi.

Cumhurbaşkanlığının ilk aylarında atadığı bakan adaylarının reddi ile içeride zorda kalan Ahmedinecad, dış politikada da 'İsrail'in haritadan silinmesi gerektiği' sözleri ile büyük gürültü kopardı.

BM Genel Sekreteri bu açıklama nedeniyle Tahran yönetimini ayıpladığını söyledi.

1956'da Tahran yakınlarında doğan Mahmud Ahmedinecad, Tahran Teknoloji Üniversitesi'nde de öğretim görevlisiydi.

Eski bir kaymakam olan siyasetçi, aynı zamanda Devrim Muhafızları'nın da eski subaylarından.

1979'da Amerikan elçiliğini basan öğrenci sendikasının kurucuları arasında yer alan Ahmedinecad rehin alma olayına ise karışmadığını söylüyor.

• Savunma Bakanı Mustafa Muhammed Neccar
• Dışişleri Bakanı: Menuşehr Muttaki
• İçişleri Bakanı: Mustafa Pür Muhammedi
• Ekonomi Bakanı: Davud Daneş Caferi

BASIN

İran'da nüfuz ve iktidar sahibi olma amacıyla sürdürülen mücadelenin yansıması medyada da görülebiliyor.

Basının göreceli özgürlüğü, Cumhurbaşkanı Hatemi'nin reformcu yönetiminin bir eseri olarak değerlendiriliyor. Ancak basın özgürlüğü muhafazakarlar tarafından sık sık hedef alınan bir konu.

Reform yanlısı pek çok basın-yayın kuruluşu kapatılmış, yayın yönetmenleri tutuklanmış durumda.

	Azadi Kulesi Tahran'ın en önemli simgelerinden

Muhafazakarların denetimindeki yargı, liberal medya aleyhinde yürütülen kampanyanın başını çekiyor. Cumhurbaşkanı Hatemi ve meclisin ise bu konuda müdahale etme yetkisinden mahrum.

Görsel ve sesli medyada bazı değişimler yaşanmasına rağmen bu alandaki kısıtlamalar basına yöneltilenlerden daha sıkı.

Uydu televizyonlarına uygulanan baskı ise geçmişe göre daha az. Hatta bir ölçüye kadar, bu yayınların hoşgörüyle karşılandığı söylenebilir.

ABD'de sürgünde yaşayan İranlılarca işletilen uydu televizyonlarının ise 2003 yılında yaşanan öğrenci protestolarında etkili olduğu savunuluyor.

Devlet denetimindeki İran İslam Cumhuriyeti Yayın Kurumu IRIB'ın ulusal kanalları dışında, çok sayıda eyalette bölgesel yayınları da var.

Uluslararası Cem-i Cem kanalı yayınları da uydu aracılığıyla pek çok kıtada izlenebiliyor.

Televizyon İran'da çok popüler bir eğlence aracı. Halkın yüzde 80'i televizyon izliyor. En çok izlenen kanal da gençliğe yönelik IRIB 3. kanalı.

IRIB'ın en büyük radyo istasyonu 24 saat yayın yapıyor. IRIB ayrıca bir meclis kanalı ile İslam ve Kuran tefsirleri hakkında programlar yayınlayan Radyo Kuran'ı da işletiyor.

Yurtdışına yayın yapan İran İslam Cumhuriyeti'nin Sesi (VIRI) yayın yaptığı dillere yenilerini ekleyip, yayınlarını internete taşıyarak hizmet verdiği alanı son yıllarda genişletti.

Pek çok yabancı kuruluş İranlı izleyicilere ulaşmayı hedefliyor. Bunlar arasında Washington destekli Radyo Ferda da var. Bu radyo, daha çok gençlere yöenlik eğlence programları yayınlıyor.

Ülkede yedi milyon kişi internete erişim sahibi. İnternet, pek çok medya kolunun aksine sansüre tabi olmadığı için duvarları aşmanın bir yolu olarak görülüyor.

Ülkedeki yedi özel internet servis sağlayıcısı aslında İslam'a ya da ahlaka aykırı görülen sitelere erişimi önlemekle yükümlü. Ancak internet buna rağmen muhalif tartışmalar için en yaygın kullanılan ortam durumunda.