BBCTurkish.com | Özel Dosyalar | Ülke rehberi: Azerbaycan

Petrol zengini Azerbaycan 1991'de, Sovyetler Birliği'nden bağımsızlığını kazandı. Ancak bağımsızlığı savaş ve siyasi istikrarsızlığın damga vurduğu bir dönem izledi.

AZERBAYCAN'IN KÜNYESİ

Nüfus: 8 milyon 500 bin (BM 2008)

Başkent: Bakü

Yüzölçümü: 86 bin 600 km2

En yaygın diller: Azerice, Rusça

En yaygın din: İslam

Ortalama ömür: Erkeklerde 64, kadınlarda 71 yıl (BM)

Para birimi: 1 manat = 100 kapik

Başlıca ihraç ürünleri: Petrol, petrol ürünleri

Ortalama yıllık gelir: 2.250 dolar (Dünya Bankası, 2007)

İnternet uzantısı: .az

Uluslararası telefon kodu: +994

2001'de Avrupa Konseyi'ne üye olan ülke, demokratik, laik ve hukukun üstünlüğü ilkesine uygun bir yapı oluşturmaya çalışıyor.

Azerbaycan'ın kapsadığı alan, eski çağlardan bu yana zengin petrol ve doğal gaz yataklarıyla ünlü.

Ateşi önemli bir simge olarak gören Zerdüştler, bir dönem bu gazın yeryüzüne çıktığı yerlerde tapınaklar inşa etmişti.

1828'de Türkmençay Anlaşması ile Azerbaycan olarak anılan bölge, Rusya ve İran arasında paylaşıldı. Rusya elinde kalan 'Kuzey Azerbaycan'da 1848'de dünyanın ilk petrol kuyusu açıldı.

Bunun ardından, bölge görülmemiş bir göç akınına sahne oldu ve dış yatırım çekti. 20. yüzyılın başında Azerbaycan dünya petrolünün neredeyse yarısını sağlıyordu.

Azerbaycan, 1994'te İngiliz petrol şirketi BP'nin başını çektiği uluslararası bir konsorsiyum ile 7 milyar 400 milyon dolarlık bir sözleşme imzaladı.

Ancak petrol zenginliği, ekonominin diğer sektörlerine şu ana kadar fazla yansıyamadı.

Geçerliliği 2024'te sona erecek anlaşmanın hayata geçirilmesi, Hazar Havzası'nın paylaşımı üzerindeki çekişmeler dolayısıyla gecikti.

Petrol sektörü açısından en önemli yatırımlardan biri de inşaatına 2002'de başlanan Bakü - Tiflis - Ceyhan boru hattı.

2005'te petrol pompalanmasına başlanan hat, 2006 yazından bu yana faaliyete geçmiş durumda.

İngiliz petrol şirketi BP'nin öncülüğündeki bir konsorsiyumun inşa ettiği boru hattı ile Azeri petrolü, Gürcistan'dan geçip, Türkiye üzerinden dünya piyasalarına aktarılıyor.

1.750 kilometrelik boru hattı ile günde 1 milyon varil petrol taşınması hedefleniyor.

Azerbaycan'ın aynı zamanda geniş doğal gaz rezervleri de var ancak hala Rusya'dan gaz ithal etmeye ihtiyaç duyuyor. Fiyat artışı talepleri Bakü ile Moskova arasında bir süre gerginlik yarattı.

Sovyetler Birliği'nin yıkılmasıyla, Ermeni nüfusun çoğunlukta olduğu Karabağ bölgesinde Azerbaycan'dan ayrılma talebi gündemi geldi. Bu talep ardından savaş çıktı.

Aynı dönemde Nahçıvan özerk bölgesinde de İran ile gerginlik yaşanıyordu.

Yaşanan çatışmalarda Ermenistan'dan asker ve askeri destek alan Ermeniler, Karabağ ve çevresindeki toprakların denetimini ele geçirdiler.

1994'te ateşkes ilan edildi. Ancak Azerbaycan topraklarının yedide biri halen işgal altında.

800 bin mülteci ve evlerinden ayrılmak zorunda kalmış göçmen de ülkenin çeşitli yerlerine dağılmış durumda.

İlham Aliyev 2003 yılı Ekim'inde yapılan seçimler ardından, babası Haydar Aliyev'den bu görevi devraldı.

Haydar Aliyev, seçimin adayları arasındaydı ancak sağlık durumunun bozulması dolayısıyla adaylıktan son anda çekilmek zorunda kaldı.

Ülke siyasetine son 30 yılda damga vuran Haydar Aliyev 12 Aralık 2003'te ABD'de öldü.

Azerbaycan'ın bağımsızlığı öncesinde Sovyet Politbüro'nun üyeliği ve SSCB Bakanlar konseyi başkan yardımcılığı gibi çok etkili makamlarda görev yapan Haydar Aliyev, ülkenin 1991'de bağımsızlığını ilen etmesi sonrasında siyasi kimliğini yeniden şekillendirdi.

Aliyev, 1993'te cumhurbaşkanlığına gelmesinden bu yana ülkeyi demir yumrukla yönetti. İnsan hakları ve basın özgürlüğü konusundaki sicili sık sık batıda eleştiriliyordu.

Ancak Haydar Aliyev yine de ülkeye istikrar kazandırdığı için takdir topladı. Çünkü istikrar, dış yatırım ve ekonomik büyüme için önkoşuldu.

Haydar Aliyev, oğlu İlham'ı 'siyasi varisi' olarak tanımlıyordu. İlham da uzun süredir bu görev için hazırlanmaktaydı.

Devlet petrol şirketinin başkan yardımcılığını yapmış, babasının lideri olduğu iktidardaki Yeni Azerbaycan Partisi'nin başkan yardımcısı olmuş, ülkenin Avrupa Konseyi temsilciliğini ve Olimpiyat Komisyonu heyeti başkanlığını üstlenmişti.

Yaz aylarında seçimlere hazırlanıldığı sırada, muhalefetin tepkisine rağmen İlham Aliyev, Cumhurbaşkanı'nın isteği doğrultusunda parlamentonun onayıyla başbakanlığa getirildi.

İlham Aliyev, cumhurbaşkanlığı seçimlerini de ezici çoğunlukla kazandı. Batılı gözlemciler ise, seçmenlerin sindirildiği, şiddet olayları yaşandığı ve medyanın taraflı olduğu gerekçesiyle seçim kampanyasını kıyasıya eleştirdi.

Muhalefet seçim sonucunu tanımama tehdidinde bulundu. Ancak göstericiler ve muhalefet taraftarları, polisin sert müdahalesiyle karşılaştı. Pek çok muhalefet yanlısı tutuklandı.

Benzer tablolar 2005 Kasım'ındaki genel seçim sırasında da yaşandı. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı AGİT, iktidar partisinin açık zaferi ile sonuçlandığı açıklanan seçimin uluslararası standartların oldukça altında kaldığını bildirdi.

İlham Aliyev 2008'de önde gelen muhalefet partilerinin boykot ettikleri seçimde, ikinci kez cumhurbaşkanı seçildi. Batılı gözlemciler, seçimin tam anlamıyla standartlara uygun şekilde yapılmadığı yönünde görüş bildirdi.

Azerbaycan'da seçmenler, 18 Mart 2009'da yapılan referandumda, cumhurbaşkanının iki dönemden fazla görev yapabilmesini de içeren anayasa değişikliklerine onay verdi.

Böylece Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, isterse bu görevde 10 yıldan uzun süre de kalabilecek.

İçeride geçmişte kumara ve kadınlara düşkünlüğü ile ün kazanan İlham Aliyev'in insan hakları ve serbest medya konusundaki tutumu da eleştiriliyor.

1961 doğumlu İlham Aliyev tarih konusunda doktora derecesinde eğitim aldı. İş bağlantıları sayesinde bağımsızlıktan bu yana önemli bir şahsi servet sahibi olan Aliyev evli ve üç çocuk babası.

Sık sık yolsuzluğun toplumun her kesimine yayıldığı, seçimlere hile karıştırıldığı gibi suçlamalarla gündeme gelen Azerbaycan'da iktidar, bir yandan ülkenin ekonomik önceliklerini yeniden belirlemeye çalışırken bir yandan da Rusya ve batılı ülkelerin jeostratejik çıkarları arasında denge kurmaya çabalıyor.

Azerbaycan'ın devlet denetimindeki basın yayın kuruluşları, sayısı gitgide artan ticari kuruluşlar ve muhalefete ait kanallarla rekabet halinde.

Azerbaycan'da ifade özgürlüğü anayasa güvencesi altında ve medya teorik olarak özgür.

Ancak hükümeti eleştiren gazetecilere yönelik baskı ve sindirme siyaseti uygulanageliyor. Önde gelen muhalif gazetecilerden Elmar Hüseyinov'un 2005 yılında uğradığı suikast bu durumun uç bir örneği.

2006 sonlarında AGİT ve AB'nin de aralarında olduğu uluslararası kuruluşlar, özetl televizyon ANS'nin bir süreliğine kapatılmasını eleştirdi. ABD merkezli Gazetecileri Koruma Komisyonu adlı sivil toplum kuruluşu, 'bağımsız ve muhalif basının tacizi'ni kınadığını bildirdi.

Rusça TV kanalları Azerbaycan'da da izlenebiliyor. Ancak bazı kesimler, Azerileri ilgilendiren meseleler konusunda taraflı davrandıkları suçlaması ile bu yayınların kesilmesini istiyorlar.

Pek çok Türk televizyonu da ülkenin önemli bir bölümünde takip edilebiliyor. Ermenistan ve Karabağ'da yapılan yayınlar da bazı bölgelere ulaşıyor.