Küresel İslam: Yeni bir Ümmet Arayışı

Roy, 'Küresel İslam: Yeni bir Ümmet Arayışı' adlı kitabında El Kaide gibi Selefi grupların başını çektiği radikal İslamcı görüşün, İslamı, içinde yeşerdiği toplum, toprak ve kültürden kopardığını ileri sürüyor.

Bu teze göre, bu grupların arayışında olduğu yeni ümmet de, kendi geleneğinden, kültüründen, toprağından kopmuş, İslamı saf bir dinsel dogma olarak kavrayan ve bunu hayata geçirmeye çalışan bir tür 'uluslar-üstü ümmet'.

Profesör Roy ile, konuya ilişkin bir konuşma yaptığı, Chatham House'daki Kraliyet Uluslararası İlişkiler Enstitüsü'nde görüştük.

BBC Türkçe: Profesör Roy Türkiye'deki AKP hareketini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Olivier Roy: Bence AKP artık İslamcı bir parti değildir. Hiç kuşkusuz kadroları ve militanları arasında İslamcı geçmişe sahip olanlar vardır ama parti şu anki haliyle, olağan bir muhafazakar partidir. Benim gözümde, AKP islamcı partilerin geçirdiği genel dönüşümün parçasıdır; bu ideolojik hareketler olmaktan, sisteme dahil olan, sıradan partiler haline gelmeye yönelik bir dönüşümdür.

BBC Türkçe: Peki, sizce AKP'nin geçirdiği dönüşüm kalıcı, sürdürülebilir bir dönüşüm mü, yoksa parti içi gerilim ve çelişkiler, hareketin dağılmasını getirebilir mi?

Olivier Roy: Bence bu sürdürülebilir bir dönüşümdür. Bunun bir kaç nedeni var. Birincisi artık AKP içinde ideolojik göndermeler yok, bir ideoloji olarak İslam'a değil değerlere gönderme yapılıyor. Örneğin aile gibi muhafazakar kavramlara gönderme yapılıyor. Bu tür muhafazakar değerler gerçek Müslümanlar denilen kesimin çok ötelerine hitap eder. İkincisi AKP'nin ekonomi programı liberaldir, İslamla ve hatta Türkiye'nin devletçi mirasıyla ilgisi yoktur. Parti içinde fikir düzeyinde bir çelişki ortaya çıkmayabilir ama seçmeninin bir kısmı için ekonimik çıkarlar düzeyinde bir çelişki söz konusu olabilir. Bir ekonomik durgunluk veya kriz halinde bu kesimlerin talepleri partinin resmi ekonomi politikasıyla çekişkiye düşebilir.

BBC Türkçe: Chatham House'daki konuşmanızda, Selefi hareketin temel özelliğinin toprak, kültür ve gelenekten kopmuş saf bir İslam'ın bayraktarlığı olduğunu söylediniz. Bu açıdan AKP'yi nasıl değerlendiriyorsunuz?

Olivier Roy: AKP Selefi hareketin tam zıttıdır. Bunun birinci nedeni, seslendiği kesimin dindarların ötesine uzanmasıdır, hatta AKP seçmeninin çoğunluğunun dindar olmadığı bile söylenebilir. İkincisi AKP bir Türk kimliği ve Türk milliyetciliği yaratmaya büyük önem veriyor. Oysa Selefiler için Osmanlılar İslam'ı rehin almıştır. AKP hareketinin kökleri ise Türk ve Osmanlı tarihine uzanır.

BBC Türkçe: AKP liderliği ve özellikle Amerikan yönetimi içinde bir kesim, Türkiye'nin Orta Doğu başta olmak üzere İslam alemi ile Batı uygarlığı arasında köprü olabileceğini söylüyor. Bu tezi nasıl değerlendiriyorsunuz?

Olivier Roy: Bence Türkiye'de olup bitenler Orta Doğulu Araplar'ın bir çoğunun umurunda bile değildir. Eğer Türkiye Avrupa Birliği'ne katılırsa, Türkiye'yi Avrupalı olarak görmeye başlarlar. Türkiye'nin Batı ile İslam dünyası arasında köprü olması, hoş nutuklar atmak için iyi bir fikir olabilir ama bu Orta Doğu kamuoyunun Türkiye'yi görüş tarzıyla uyumlu değildir.

BBC Türkçe: Peki, ekonomik sorunları bir kenara bırakırsak, Türkiye'nin Avrupa Birliği üyeliğine, Avrupa içinden gelen kültür temelli tepkileri nasıl değerlendiriyorsunuz?

Olivier Roy: Almanya, Belçika, Hollanda ve Fransa gibi Avrupa ülkelerinde insanlar Türkiye'ye baktıklarında göçü görüyor; Türkiye dendi mi akıllarına Türk göçmenler geliyor. Oysa Avrupa'daki Türk göçmenler Türkiye halkından daha muhafazakar. Türkiye'de çok muhafazakar kesim toplumun küçücük bir kısmı ama göçmenler arasında bu durum değişiyor.

BBC Türkçe: Peki, yine sorunun ekonomik boyutunu bir yana bırakacak olursak, İslamî mirasa sahip bir ülke olarak Türkiye, Avrupa Birliği'nin parçası olabilir mi?

Olivier Roy: Olabilir ama kısa veya orta vadede değil. On yıl gerçekci bir beklenti değil. Bunun bir çok nedeni var ama temel neden Türkiye'nin temel kurumları, özellikle de ordu. Bu kadar güçlü ve milliyetçi bir ordusu olan, temel direği ordu bir devleti kabul edemeyiz. Ama diğer taraftan Türkiye'de ordu laikliğin bekçisi. Yani Türkiye'nin, Avrupa'nın parçası olması sürecinde temel paradoks şu: Türkiye'yi Avrupalı laik bir ülke kılan unsurun köklerini sökmeliyiz. Kemalizmin köklerini sökmeliyiz. Kemalizm olmadan Türkiye Avrupa'ya girecek hale gelemezdi ama şimdi Kemal Atatürk'ün mirasını söküp atmak zorundayız.