Dağlık Karabağ'da ateşkes anlaşmasına varıldı

Azerbaycan ordusunun Dağlık Karabağ'a askeri operasyon başlatmasından yaklaşık 24 saat sonra ayrılıkçı Ermeni güçleri Rusya'nın ateşkes şartlarını kabul etti.

Karabağ'daki Ermeni güçlerinin kabul ettiği temel taleplerden biri de tamamen silahsızlanma.

Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı tarafından yapılan açıklamada, yetkililerin Perşembe günü Azerbaycan'ın Yevlah kentinde Dağlık Karabağ'ın Ermeni temsilcileriyle bir araya gelerek "yeniden entegrasyon" konularını görüşeceği belirtildi.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, askeri harekatın ardından ülkesinin Dağlık Karabağ üzerindeki egemenliğinin yeniden tesis edildiğini açıkladı.

Aliyev, Karabağ güçlerinin teslim olmayı kabul etmesinden sonra Azerbaycan ordusunu övdü ve "Karabağ'da yaşayan Ermeni nüfusunun yakında daha iyiye gideceğinden eminim" dedi.

Azerbaycan bölgeyi tümüyle kontrol altına almak istiyor.

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan hükümetinin ateşkes anlaşması metninde payı olmadığını belirtti.

Yerel halkın güvenliğindense Rusya'nın barış güçlerinin sorumlu olduğunu vurguladı.

Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı Temsilcisi Elçin Amirbekov BBC'ye verdiği demeçte, ateşkesin Rus barış güçlerinin katkısıyla yürütüldüğünü ve uygulamasının da Ruslar'dan beklenmesi gerektiğini söyledi.

Rusya operasyonlar başladığından beri Dağlık Karabağ köylerinden 2 bin kişiyi kurtardığını açıklamıştı.

120 bin Ermeni'nin yaşadığı Dağlık Karabağ, uluslararası toplum tarafından Azerbaycan toprağı olarak görülüyor.

Ermenistan, 1992'de Dağlık Karabağ ile birlikte Azerbaycan topraklarının yüzde 20'sini oluşturan yedi bölgeyi (rayon) işgal etmişti.

Azerbaycan üç yıl önce Dağlık Karabağ ve etrafındaki bazı bölgeleri yeniden ele geçirmişti.

Bakü yönetimi Salı günü başlayan operasyonun Ermenistan güçleri teslim olana kadar devam edeceğini açıklamıştı.

Dağlık Karabağ'daki yetkililer, Azerbaycan ordusunun "terörle mücadele" kapsamında başlattığı operasyonlarda yedisi sivil olmak üzere en az 32 kişinin öldüğünü ve 200 kişinin de yaralandığını belirtti.

Dağlık Karabağ'daki Azeri ve Ermeni liderler, Rus barış güçlerinin arabuluculuğunda yerel saatle 13:00'ten itibaren çatışmanın tamamen sona erdirilmesi konusunda anlaşmaya varıldığını söyledi.

Ancak ateşkesin yürürlüğe girmesinden kısa bir süre sonra da bölgeden patlama sesleri yayılmaya devam etti.

Her iki taraf da daha küçük ölçekte yeni çatışmaların yaşandığını doğruladı.

Azerbaycan ordusu son askeri operasyonu kapsamında hem top ateşi hem de füze ve İHA saldırıları düzenlemişti.

Ermenistan'ın başkenti Erivan'da düzenlenen gösterilerde ise hükümet protesto edilmişti. Göstericiler, Ermenistan hükümetini Dağlık Karabağ'da krizi iyi yönetemediğini vurgulamıştı.

Başbakanlık önünde toplanan yüzlerce kişi Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan'ın istifasını istemişti. Göstericiler, Paşinyan'ı, Azerbaycan'ın saldırılarına güçlü şekilde yanıt vermemekle suçlamıştı.

Dağlık Karabağ'da son aylarda neler yaşandı?

Azerbaycan, Aralık 2022'de Ermenistan ile Dağlık Karabağ arasındaki tek karayolu bağlantısı olan Laçin Koridoru'nu abluka altına aldı. Bakü yönetiminin bu hamlesi, bölgede kaygı yarattı. En büyük endişe, Dağlık Karabağ'da şiddetin artmasıydı.

Laçin Koridoru kilit öneme sahip bir ikmal hattı.

Dağlık Karabağ'da halk son aylarda temel gıda maddeleri ve ilaç sıkıntısı yaşandığını bildirmişti.

Azerbaycan, Ermenistan'ı, Laçin Koridoru üzerinden askeri teçhizat nakletmekle suçladı. Ermenistan bunu yalanladı.

Gözlemciler abluka sırasında Azerbaycan ordusunun bölgeye yığınak yaptığını bildirdi. Bakü yönetimi de bu haberleri yalanladı.

Uluslararası Kızılhaç Komitesi'ne ait az sayıda yardım kamyonunun geçen hafta Laçın Koridoru ve Azerbaycan'daki Ağdam Yolu üzerinden Dağlık Karabağ'a girişine izin verilmesi, gerginliğin azalabileceği yolunda umutları artırdı.

Ancak bu ulaşım bağlantılarının, özellikle de Laçin Koridoru'nun açık tutulması, büyük ölçüde 2020'den bu yana bölgede görev yapan Rus barış güçlerinin varlığına bağlıydı.

Rusya'nın dikkati ve askeri kaynakları, geçen yıl işgal ettiği Ukrayna'ya çevrildi.

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan bir süre önce yaptığı açıklamada, "Rusya kendiliğinden bölgeyi terk ediyor" dedi.

Dağlık Karabağ'daki savaşların kökeninde ne var?

Azerbaycan ve Ermenistan, 1922 yılında kurulan Sovyetler Birliği'nin parçası oldu. Dağlık Karabağ'da nüfusun çoğunu Ermeniler oluşturuyordu. Ancak Sovyetler bölgenin kontrolünü Azeri yetkililere verdi.

Dağlık Karabağ'daki ayrılıkçı hareketi Ermenistan destekledi, Azerbaycan ise bastırmaya çalıştı. Bu durum da önce çatışmalara, Azerbaycan ve Ermenistan'ın Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından bağımsızlıklarını ilan etmesiyle de, topyekûn savaşa yol açtı.

Yıllarca kan döküldü, acılar yaşandı.

BBC Azerbaycanca Servisi Editörü Könül Halilova, yüz binlerce Azerinin Ermenistan'dan nasıl zorla çıkarıldığını ve Azerbaycan'da mülteci olduğunu hatırlıyor.

Savaşta on binlerce kişi öldü, 1 milyondan fazla kişi evlerini terk etmek zorunda kaldı. İki tarafın da etnik temizlik ve katliamlar yaptığına dair haberler yayımlandı.

Şubat 1992'de Azerbaycan'ın Dağlık Karabağ bölgesindeki Hocalı kasabasında yüzlerce kişi Ermeni güçlerince öldürüldü. Bazı Rus askerleri de Ermenilere yardım etti. Azerbaycan'a göre Hocalı'da öldürülenlerin sayısı 600'den fazlaydı. Ermenistan ise bu rakamın doğru olmadığını savundu.

Könül Halilova, iki ülkede de gençlerin bu zulümler hakkında çok az bilgi sahibi olduğunu, bu durumun bazen kendisini şaşırttığını söylüyor.

Halilova'ya göre, kimse Ermenilere öldürülen Azerileri anlatmıyor; aynı şekilde bugün genç Azeriler de 1980'lerin sonunda Sumgayıt ve Bakü gibi Azerbaycan kentlerinde Ermeni halkına yönelik kıyımlar hakkında bir şey duymuyor.

Azerbaycan ise Ermenilerin kıyıma maruz kaldığına itiraz ediyor.

İlk Dağlık Karabağ Savaşı 1994'te, Rusya'nın çabaları sonucu ilan edilen ateşkesle son bulmuştu. Ermeni güçleri Dağlık Karabağ ve çevresindeki bölgelerde kontrolü ele geçirmişti.

Anlaşma uyarınca Dağlık Karabağ, Azerbaycan'ın parçası olarak kaldı. Ancak bölge o zamandan bu yana büyük oranda ayrılıkçı Dağlık Karabağ Cumhuriyeti tarafından yönetildi. Ermenistan hükümeti, Ermenilerin ilan ettiği ve uluslararası toplumun tanımadığı bu devleti destekledi.

Dağlık Karabağ'da 2020'de ne oldu?

Dağlık Karabağ'da 1994'te ilan edilen ateşkesten bu yana istikrarsızlık sürüyor, sık sık çatışmalar çıkıyor.

1990'ların başından bu yana yaşanan en büyük çatışma ise 3 yıl önce çıktı ve 6 hafta sürdü.

Savaş Kasım 2020'de buldu; Azerbaycan ve Ermenistan, Rusya'nın arabuluculuğunda yürütülen müzakerelerin ardından barış anlaşması imzaladı.

Anlaşmayla Azerbaycan, Dağlık Karabağ çevresinde 1994'ten bu yana Ermenistan'ın kontrolündeki tüm toprakları geri aldı (Azerbaycan ordusu 44 günde 5 şehir, 4 kasaba ve 286 köyü işgalden kurtardığını açıkladı, Ermenistan ordusu Kelbecer, Laçın ve Ağdam kentlerinden çekildi) Dağlık Karabağ'da ise durum değişmedi.

Anlaşma, Ermeni güçlerinin Dağlık Karabağ çevresindeki bölgelerden çekilmelerini ve daha küçük bir alanda varlık göstermelerini öngörüyordu.

Rusya ve Türkiye, savaşta nasıl rol oynadı?

Bölgesel güçler de, yıllar boyunca Dağlık Karabağ sorununa büyük oranda müdahil oldu.

NATO üyesi Türkiye, 1991'de Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülkeydi. Türkiye hep Bakü yönetiminin sadık bir destekçisiydi.

Türkiye, ürettiği Bayraktar İHA'larıyla 2020'deki çatışmalarda ve Azerbaycan'ın toprak kazanmasında hayati rol oynadı.

Diğer yandan Ermenistan ise geleneksel olarak, Rusya'yla iyi ilişkileri olan bir ülke. Ermenistan'da bir Rus üssü var. Rusya ve Ermenistan, 6 eski Sovyet Cumhuriyeti'nin askeri ittifakı olan Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü'nün üyeleri.

Ancak iki ülkenin ilişkileri, Nikol Paşinyan'ın 2018'de yönettiği hükümet karşıtı gösteriler sonrası Ermenistan Başbakanı olmasının ardından bozuldu.

Paşinyan ay başında Ermenistan'ın güvenliğin tek kaynağı olarak Rusya'ya güvenmesinin "stratejik bir hata" olduğunu söyledi.

Ermenistan ayrıca bu ay topraklarında ABD'yle ortak tatbikatlar yapacağını duyurdu. Rusya, bu tatbikatları, "dostça olmayan adımlar" olarak nitelendirdi.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Ermenistan'ın Rusya ile ittifakını bozduğunu yalanladı ancak Erivan'ın Azerbaycan'ın Dağlık Karabağ üzerindeki egemenliğini "esasen tanıdığını" açıkladı.

Putin, Vladivostok'taki Doğu Ekonomi Forumu'nda yaptığı konuşmada, "Ermenistan, Karabağ'ın Azerbaycan'ın parçası olduğunu kabul ederse ne yapmalıyız?" diye sordu.