Çin'in iyi niyet gösterileri Asya'yı nasıl değiştiriyor?

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

Trump, 2017'de Çin'e yönelik ilk gümrük vergilerini koyduğunda, imalatçılar Vietnam, Kamboçya ve diğer bölge ülkelerine geçti.

Böylece vergilerin Çin'e etkisi azaldı ve Washington'ın üretici ülkeleri çeşitlendirme vizyonu desteklendi.

Şimdi, Trump'ın ikinci kez koyduğu gümrük vergileri bu gidişatı tersine çevirdi.

Vietnam ve Kamboçya'ya % 46 ve % 49, Endonezya'ya % 32 ve Malezya'ya da % 24 gümrük vergisi konuldu ve bu vergiler sadece üç aylığına donduruldu.

Amerika'nın yatırımların çeşitlenmesi çağrısına yanıt veren ülkeler, kendilerini "gümrük vergisi kaçakçıları" etiketini yerken buldu.

Çin ise bu süreçte hesaplı bir "sempati toplama çabasına" girişti.

Çin lideri Şi Cinping bölge ülkelerine yaptığı ziyaretlerde "korumacılığa ortak direniş" çağrısı yaparken, Endonezya'dan daha çok ithalat sözü verdi.

Ayrıca Çin'i zorlu dönemlerde "ekonomik küreselleşmenin ve serbest ticaretin savunucusu" olarak sundu.

Singapur Ulusal Üniversitesi'nden Ion Chong BBC Çince'ye yaptığı açıklamada "Güneydoğu Asya ülkeleri hep aracı rolü oynadı ve Çin ile ABD arasında denge kurdu. Şimdiyse bölge Çin'e yakınlaşıyor. Trump'ın davranışı ABD'nin güvenilirliğine büyük hasar verdi" diyor.

"Ancak soru şu: Çin ne kadar güvenilir? Güneydoğu Asya ülkeleri Çin'in yatırımına ve pazarına ihtiyaç duyuyor ve Şi çok şey vaat etti. Fakat Çin'in içerideki sorunları ve ekonomik gerilemesi düşünüldüğünde, Çin gerçekten bunları yerine getirebilir mi?"

Ekonomik bağımlılık

680 milyon kişinin yaşadığı, dünyanın en büyük beşinci ekonomisi Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) ülkeleri, küresel tedarik zincirinde yaşamsal önemdeki bir bağlantı.

Bölge Intel için yarı iletkenler, Samsung için akıllı telefonlar ve Nike için spor ayakkabılar üretiyor. İlk ABD-Çin ticaret savaşından bu yana burası büyük bir küresel imalat yatırımı çekti.

Avustralya'daki Lowy Enstitüsü'ndeki Güneydoğu Asya Programı Direktörü Susanna Patton "Birçok açıdan Çin, Güneydoğu Asya ekonomileri açısından hem bir rakip hem de ekonomik ortak" diyor.

2018-2025 arasında ASEAN ülkelerine yapılan imalat yatırımlarında % 25'lik payla ABD'li şirketler başı çekiyordu.

Japonya'yı (%11) ve AB'yi (%10) açık ara geride bıraktılar. Çin'in payı hızla büyüdü ama % 8 civarında.

Fakat bazı uzmanlar yatırımların Hong Kong ve off shore kuruluşlar üzerinden yapılması nedeniyle asıl oranın daha yüksek olabileceğini söylüyor.

ASEAN ülkelerinin doğrudan yabancı yatırıma çok ihtiyacı var ve Çin'e baktıklarında fırsatlar görüyorlar.

Fakat Rhodium Grup'a göre Çin'in ASEAN ülkelerine doğrudan yatırımında üç faktör belirleyici olacak:

ASEAN ve Çin'e yönelik gümrük vergilerinde büyük farklar olursa, Çinli şirketler ASEAN ülkelerini ABD pazarına erişim için kullanmaya devam edecek. ABD-ASEAN müzakerelerinde anlaşma olmazsa ve ABD-Çin arasındaki gümrük vergileri düşerse, şirketler Çin'de üretime geri dönebilir.

Washington'ın ASEAN'dan ihraç edilen ürünlerde Çin mamülü olduğu yönündeki büyüyen kaygısı, bölge ülkelerini rekabetçi kalabilmek adına Çin mallarının kullanımını azaltmaya zorlayabilir. Böylece çoğunlukla Çin parçalarına bağımlı imalat başarıları da zarar görebilir.

Çin'in güneş enerjisi endüstrisindeki iç zayıflık, dışarıya yönelik yatırımları çoktan etkiledi. Otomotiv veya tüketici sektörlerinde ortaya çıkabilecek ek zorluklar dış yatırım akışını etkileyebilir. Çin ayrıca, zayıf ekonomik büyüme ve artan işsizlik karşısında, imalatta istihdamı koruyabilmek için dış yatırımlar sınırlama getirebilir.

Çin'in iyi niyet gösterisi

Ekonomi dışında, jeopolitik gerilimler de söz konusu.

Profesör Ion Chong "Çin ve ASEAN ülkeleri komşu, yani birbirine bağımlı ama çok sayıda görüş ayrılıkları da var" diyor.

Toprak anlaşmazlıkları kritik bir fay hattı. Özellikle de Çin'in hak iddialarının Vietnam, Filipinler ve Malezya ile çatıştığı Güney Çin Denizi'nde.

Çin'in ASEAN ülkelerinde yaşayan Çinli toplulukları harekete geçirmesi de duyarlılıkları artırdı. Çin'in Şincan'daki Müslüman Uygur halkına muamelesi, Endonezya ve Malezya gibi çoğunluğu Müslüman ülkelerle arasında bir sorun.

Bunlara, Güneydoğu Asya için kritik güzergahlar olan Tayvan Boğazı'nda ve Güney Çin Denizi'nde gerilimin artması riski de ekleniyor. Bu sulardaki herhangi bir çatışma küresel tedarik zincirlerine zarar verebilir ve ASEAN ekonomilerini önemli ölçüde etkileyebilir.

Chong "Güneydoğu Asya ülkeleri Çin ile angaje olmak istiyorlar ama ihtiyatlılar" diyor.

"Pekin'in askeri hamlelerinin istikrarlarına ve refahlarına tehdit oluşturma riskinin kesinlikle farkındalar."

Çin de bu bölgesel dinamiklerin farkında. Şi, Vietnam ziyareti sırasında sömürgeciliğe karşı paylaşılan mücadeleye vurgu yapmış ama 1979 Çin-Vietnam Savaşı ve Güney Çin Denizi'ndeki anlaşmazlıklar gibi hassas konulara değinmekten kaçındı.

Avustralya'daki New South Wales Üniversitesi'nden Profesör Carlyle Thayer "Çin'in Filipinlere karşı sert tutumuyla kıyaslandığında, Vietnam'a yaklaşımı daha makul" diyor.

Bir başka hassas denge de Kamboçya'da sergilendi. Şi'nin ziyareti sırasında Kamboçya'nın Ream Deniz Üssü'nün Çin'in sağladığı parayla genişletilmesi hassas meseleler önemsiz gösterilmeye çalışıldı. Kamboçya Başbakanı Hun Manet, üssün aslında Kamboçya kontrolü altında olduğunu vurgulamak için tesisin açılışını Şi'nin ziyaretinden önce yaptı.

Thayer "Bu açık hamle Çin'in bölgede iyi niyeti devam ettirme arzusunu gösteriyor. Şi'nin ziyaretinden önce üssün açılması kayda değer. Bir yandan uluslararası kaygıları korurken, bir yandan da Vietnam'ın çıkarlarını koruyor" diyor.

Bölgesel ittifaklar

Çin bir yandan komşu ülkelere ulaşmaya çalışırken, aynı zamanda şu açıklamayı da yaptı.

"Çin, herhangi bir tarafın Çin'in çıkarları hilafına bir anlaşmaya varmasına sert bir şekilde karşı çıkıyor. Bu yaşanırsa, Çin asla kabul etmeyecektir ve kararlılıkla karşı önlemler alacaktır."

Trump, gümrük vergilerinin açıklanmasından bu yana 70'ten fazla ülkenin müzakerelere başlamak için kendilerine ulaştığını söylemişti.

Dolayısıyla bu birçok Güneydoğu Asya ülkesi için zorlu bir durum.

Thayer "Vietnam Trump'ın ABD'sinin uluslararası hukuk, serbest ticaret, çok taraflılık ve küreselleşmenin altını oymasını önleyemez. Vietnam aynı zamanda coğrafyasını da değiştiremez" diyor.

Thayer ayrıca, Vietnam'ın Orta Doğu ve Güney Amerikalı bölgesel ekonomik blok MERCOSUR'da yeni pazarlar araması gerektiğini vurguluyor.

Bu arada, Malezya Güneydoğu Asya'daki gümrük vergisi savaşından görece "kazanan" olarak çıktı. % 24'lük gümrük vergisi oranı, işletmeleri daha yüksek vergiler uygulanan ülkelerden buraya gelmeye teşvik edebilir.

Çin sosyal medyasında, önemli bir Çinli nüfusun yaşadığı Malezya'ya taşınan fabrikalardan bahsediliyor.

Bambu diplomasisi

Vietnam "bambu diplomasisi" dediği taktiği uyguluyor. Eski Vietnam lideri Nguyen Pho Trong'un 2016'da gündeme getirdiği tarif, ülkenin büyük güçlerle ilişkilerinde uyguladığı politikayı tanımlıyor.

Vietnam da bambu gibi başlıca isteklerinde kararlı ama hem Çin'den hem de ABD'den baskı gelince esneyebiliyor.

Bu yaklaşım, Soğuk Savaş'tan bu yana kulandıkları "bağlantısızlık" ilkesini yansıtıyor.

Endonezya'nın önünde de sorunlar var. Tarafsız tutumunu korurken, Çin'e artan ekonomik bağımlılığı meseleyi karmaşıklaştırıyor.

Ekonomi ve Hukuk Çalışmaları Enstitüsü Direktörü Bhima Yudhistira "Endonezya'nın tarafsız kalması imkansız görünüyor. Çin'den ithalat yılda % 33 arttı" diyor.

"Bu da daha sonra ne olursa olsun Endonezya'nın ileride Çin'e daha bağımlı ve BRICS'e yakın olacağını gösteriyor."

ASEAN ülkeleri, Trump'ın gümrük vergilerine karşı ortak bir tutum takınıyor gibi görünüyor. Bu yıl ASEAN'a başkanlık eden Malezya Başbakanı Enver İbrahim ülkesinin birleşik bir bölgesel cephe alma çabalarına liderlik edeceğini belirtti.