การอนุรักษ์กอริลลาภูเขาสอนอะไรคน

ขณะที่วิกฤตการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศมีประเด็นให้ถูกพูดถึงมากมาย แต่กลับวิกฤตความหลากหลายทางชีวภาพ กลับถูกหยิบยกมาพูดถึงไม่มากเท่า ทั้งที่การสูญพันธุ์และการสูญเสียที่อยู่อาศัยส่งผลร้ายต่อโลกไม่แพ้ภาวะโลกร้อนเช่นเดียวกัน

องค์การสหประชาชาติออกมาเตือนว่าพืชและสัตว์นับล้านสายพันธุ์กำลังเสี่ยงที่จะสูญพันธุ์ในทศวรรษที่กำลังจะมานี้ ถึงหากไม่มีใครลงมือจัดการเรื่องนี้อย่างทันทีทันใด

จัสติน รอวแล็ตต์ บรรณาธิการด้านสิ่งแวดล้อมของบีบีซี เดินทางไปยังอุทยานแห่งชาติบวินดี (Bwindi) ในประเทศยูกันดา เพื่อค้นหาว่าการอนุรักษ์กอริลลาสอนอะไรเราเกี่ยวกับการอนุรักษ์สัตว์สายพันธุ์อื่น ๆ ได้บ้าง

เธอรู้ว่าผมอยู่ตรงนั้น แต่จ่าฝูงตัวเมียร่างใหญ่แห่งครอบครัวกอริลลาภูเขาฌองจี ทำท่าเมินใส่ผม ตอนที่เธอกำลังดึงกิ่งไม้ออกจากพุ่ม และค่อย ๆ เล็มแทะยอดของมัน ดูไม่ต่างจากวัยรุ่นที่กำลังกินมันฝรั่งแผ่นทอดกรอบอยู่

แต่จู่ ๆ กอริลลาวัยทารกตัวหนึ่งก็ร่วงลงไปในพุ่มไม้ด้านล่าง ผ่านหน้าของเราทั้งคู่ เธอหันมามองผมและเราสบตากัน สัญชาตญาณสั่งให้ผมหลบสายตาลงต่ำ เธอไม่ได้มีท่าทีเป็นศัตรูกับผม สายตาของเธอเพียงแค่มองมาให้ผมรู้ว่าตัวเองควรอยู่ตรงไหน สิ่งที่ทำให้ผมประหลาดใจคือผมเข้าใจได้อย่างชัดแจ้งว่าสายตาของเธอสื่อถึงอะไร และสิ่งที่วิเศษไปกว่านั้นคือ ผมรู้ดีว่าเธอก็เข้าใจผมเช่นกัน

ความรู้สึกถึงการเชื่อมโยงกันและกันระหว่างสายพันธุ์ทำให้การเดินทางเข้าป่าเพื่อไปเยือนถิ่นกอริลลาภูเขาเป็นประสบการณ์สุดลึกซึ้ง การใช้เวลาเพียงไม่กี่นาทีกับครอบครัวกอริลลาภูเขาครอบครัวหนึ่ง ทำให้ความคิด "เราและพวกเขา" หายไปทันที คุณได้พบกับผู้ซึ่งเท่าเทียมกันแล้ว

เมื่อไม่นานมานี้ กอริลลาภูเขาเป็นสัตว์ที่ตกอยู่ในกลุ่มเสี่ยงสูญพันธุ์อย่างยากจะหยุดยั้ง เซอร์ เดวิด แอตเทนบะระ กล่าวเอาไว้เมื่อไม่นานมานี้ถึงช่วงเวลาตอนที่เขาได้พบกับครอบครัวกอริลลาภูเขาครอบครัวหนึ่งในปี 1979 ซึ่งทำให้เขา "รู้สึกโศกเศร้าเหลือเกิน" เขาบรรยายว่ามันเป็นช่วงเวลาที่น่าจดจำที่สุดในชีวิตของเขา แต่ก็กังวลว่านั่นอาจเป็นการพบเจอ "ครอบครัวกอริลลาภูเขาครอบครัวสุดท้าย"

เซอร์ เดวิด เข้าใจดีว่าการสูญพันธุ์เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการวิวัฒนาการที่ เมื่อบางสายพันธุ์สูญไป ก็จะมีสายพันธุ์อื่นมาแทนที่ แต่ปัญหาคือว่าสิ่งมีชีวิตหลายสายพันธุ์สูญพันธุ์ไปในอัตราที่เร็วเกินกว่ากระบวนการวิวัฒนาการที่เคยมีมาในประวัติศาสตร์

นักวิทยาศาสตร์ประเมินว่าการสูญพันธุ์เกิดขึ้นในอัตราความเร็วกว่าระดับปกติ ราว 1,000-10,000 เท่า พวกเขาเตือนว่าโลกกำลังเผชิญกับสภาพที่เทียบได้กับหายนะที่ทำให้ไดโนเสาร์สูญพันธุ์

สิ่งนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะความหลากหลายทางชีวภาพเป็นหนึ่งในปัจจัยสนับสนุนการดำเนินไปของโลกใบนี้ ตั้งแต่อาหารที่เราทาน อากาศที่เราหายใจ และน้ำที่เราดื่ม ความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตยังช่วยปกป้องเราจากมลพิษ อุทกภัย และสภาพอากาศที่เลวร้ายลง

ทว่าการหารือของสหประชาชาติเพื่อเริ่มต้นการแก้ปัญหาการสูญพันธุ์ ที่เจนีวา ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ เมื่อต้นปีที่ผ่านมา คว้าน้ำเหลว

สัปดาห์นี้จะมีผู้แทนจากหลายภาคส่วนเข้าร่วมการประชุมที่กรุงไนโรบี ประเทศเคนยา เพื่อรื้อฟื้นการพูดคุยขึ้นมาอีกครั้ง จุดประสงค์คือการตกลงในเป้าหมาย 21 ข้อ ซึ่งรวมถึงการปกป้องพื้นดินและทะเลอย่างน้อย 30% ของโลก ภายในปี 2030

เป้าหมายคือการสร้างแผนแม่บทนานาชาติภายใต้อนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพของสหประชาชาติซึ่งรัฐบาลของประเทศต่าง ๆ จะร่วมลงนามในเมืองคุนหมิง สาธารณรัฐประชาชนจีน ในเดือนตุลาคมนี้

เป้าหมายสูงสุดคือการเดินหน้าสู่จุดที่มนุษยชาติจะ "อยู่ร่วมกันกับธรรมชาติได้อย่างกลมกลืน" ภายในปี 2050

แล้วชะตากรรมของกอริลลาภูเขาให้บทเรียนอะไรที่เราสามารถเรียนรู้จากความพยายามอนุรักษ์สายพันธุ์ของพวกมันบ้าง

เมื่อตอนที่เซอร์ เดวิด ได้พบกับครอบครัวกอริลลาภูเขาครอบครัวนั้น สายพันธุ์ของมันเหลือสมาชิกอยู่ราว 600 ตัวเท่านั้น มันถูกจัดอยุ๋ในกลุ่ม "ใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง" ธรรมชาติของมันไม่สามารถมีชีวิตรอดหากอยู่ภายใต้การคุมขัง ดังนั้นการอนุรักษ์มันในพื้นที่ป่าจึงเป็นความหวังเดียว

พวกมันแบ่งอาศัยอยู่เป็นสองกลุ่ม กลุ่มแรกอยู่ในป่าวิรุงกาซึ่งกินพื้นที่ชายแดนของประเทศยูกันดา รวันดา และสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก อีกกลุ่มหนึ่งอาศัยอยู่ในอุทยานแห่งชาติบวินดีในยูกันดา

พวกมันประสบชะตากรรมเดียวกันกับสัตว์ใกล้สูญพันธุ์อื่น ๆ คือสูญเสียที่อยู่อาศัยไปอย่างรวดเร็วทั้งจากกลุ่มเกษตรกรที่รุกเข้าพื้นที่ ขณะที่ความพยายามอนุรักษ์ที่อยู่ของพวกมันถูกขัดขวางจากผลประโยชน์ บางทีพวกมันยังถูกฆ่าจากนักล่าสัตว์

แต่แล้ว 40 ปีต่อมา จำนวนกอริลลาภูเขาเพิ่มเป็น 1,000 ตัว พวกมันแข็งแรงและกำลังเติบโต สายพันธุ์ของมันถูกลดระดับลงมาอยู่ในหมวด "ใกล้สูญพันธุ์ " ซึ่งนับเป็นพัฒนาการอย่างเห็นได้ชัด อันที่จริงแล้ว ดูเหมือนจะมีกอริลลาภูเขาเกิดใหม่จำนวนมากขึ้นราวกับยุค 'เบบี้บูมเมอร์' ในช่วงสองสามปีมานี้ มีกอริลลาเกิดใหม่ 5 ตัวในบวินดี เมื่อปลายปี 2020 ซึ่งเป็นตัวเลขที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ย้อนกลับไปเมื่อปี 2019 มีกอริลลาภูเขาเกิดใหม่เพียง 3 ตัว เท่านั้น

ความลับของความสำเร็จครั้งนี้คืออะไร ในปี 1995 ดร. กลาดีส์ คาเลมา ซิกูโซกา คือสัตวแพทย์คนแรกของสำนักงานสัตว์ป่ายูกันดา ตอนนั้นเธอก่อตั้งมูลนิธิ Conservation Through Public Health (การอนุรักษ์ผ่านบริการสาธาณสุข) ขึ้นมา เธอกล่าวว่า บางทีการควบคุมปริมาณการท่องเที่ยวอาจจะเป็นปัจจัยสำคัญก็เป็นได้

การได้เห็นพบกอริลลาภูเขาสักครั้งเป็นหนึ่งในสิ่งใครหลาย ๆ คนอยากทำก่อนจะจากโลกนี้ไป ความต้องการนั้นทำให้มีบ้านพักนักท่องเที่ยว บ้านเช่า และศูนย์เดินป่ามากมายตั้งขึ้นรอบ ๆ อุทยาแห่งชาติบวินดี

"ตอนที่ฉันเริ่มเข้ามาทำงาน มันมีบ้านพักแค่ 5 หลังเท่านั้น ตอนนี้ตัวเลขเพิ่มเป็น 70 หลัง" ดร.กลาดีส์ กล่าว "บ้านพักเหล่านี้สร้างงาน องค์กรไม่แสวงหาผลกำไรก็สร้างงาน"

เธอกล่าวว่าการท่องเที่ยวเพื่อชมกอริลลาเป็นตัวขับเคลื่อนเศรษฐกิจของภูมิภาค และตอนนี้รายได้ที่มาจากการท่องเที่ยวสามารถครอบคลุมค่าใช้จ่ายในการดำเนินงานการปกป้องสัตว์ป่าในยูกันดาได้แล้ว

เนลสัน กูมา หัวหน้าอุทยานแห่งชาติบวินดี เห็นด้วยว่ารายได้ที่มาจากการท่องเที่ยวมีความสำคัญ ทว่าเขาตอกย้ำถึงความจำเป็นของการสนับสนุนจากฝั่งท้องถิ่น "ชุมชนเหล่านี้อาศัยอยู่ติดกับอุทยาน เรารู้สึกว่าพวกเขาต้องเป็นส่วนหนึ่งของการอนุรักษ์ และพวกเขาควรได้ประโยชน์จากการอนุรักษ์เช่นเดียวกัน"

การเดินทางไปเยือนครอบครัวกอริลลามีค่าใช้จ่ายสูง คุณต้องเสียเงินราว 600 ดอลลาร์สหรัฐฯ ต่อคน (ประมาณ 21,200 บาท) มีตัวเลขผู้เดินทางไปหากอริลลาภูเขาเหล่านี้ราว 40,000 คนต่อปี ชุมชนท้องถิ่นได้ส่วนแบ่ง 20% จากรายได้ที่อุทยานได้รับ

การอนุรักษ์กอริลลาภูเขายังก่อให้เกิดประโยชน์มหาศาลอีกประการหนึ่ง การจะอนุรักษ์กอริลลาภูเขาจำเป็นต้องปกป้องระบบนิเวศของป่าทั้งผืน อุทยานแห่งชาติบวินดีนับเป็นหนึ่งในสถานที่ที่มีความหลากหลายทางธรรมชาติมากที่สุดบนโลก ด้วยเหตุนี้ สิ่งมีชีวิตอีกนับหมื่นสายพันธุ์จึงได้รับการปกป้องไปในเวลาเดียวกัน

มากไปกว่านั้น เม็ดเงินที่สร้างมาจากครอบครัวกอริลลาภูเขายังถูกนำเอาไปแก้ปัญหาความเสี่ยงอื่น ๆ บางครั้งกอริลลาภูเขาจะตกลงไปในหลุมพรางของนักล่าสัตว์ที่วางกับดักไว้จับกวาง หมูป่า หรือสัตว์อื่น ๆ พวกเขามักขายเนื้อของมันหรือไม่ก็เก็บไว้กินในครอบครัว

แต่เมื่อกอริลลากลายเป็นกิจกรรมท่องเที่ยวที่ได้รับความนิยม เจ้าหน้าที่จึงสามารถต่อรองกับนักล่าสัตว์เหล่านี้ได้ด้วยข้อเสนอที่ยากจะปฏิเสธ พวกเขาเคยถูกบอกว่าหากถูกจับได้ว่าเข้าไปล่าสัตว์ในอุทยานจะถูกจับ แต่ตอนนี้เราบอกพวกเขาว่าอย่าเข้าไปล่าสัตว์แล้วเราจะหางานให้คุณทำ ไม่ในอุทยานฯ ก็บนที่ดินของมูลนิธิ

"ตอนนี้เราเป็นทูตของอุทยานฯ" วินเซนต์ ฌมาแรว์ กล่าวอย่างภูมิใจ เขาเคยเป็นอดีตนักล่าสัตว์ผู้ผันตัวมามาทำงานให้กับโครงการด้านเกษตรกรรมที่มีมูลนิธิปกป้องกอริลลาซึ่งตั้งอยู่ในสหราชอาณาจักรเป็นผู้สนับสนุน

ฌมาแรว์ หวังว่ากอริลลาจะเป็นกุญแจที่นำไปสู่ความรุ่งเรืองของครอบครัวเขาในอนาคต "ลูกของผมได้เรียนหนังสือทุกคน" เขาบอก "และเมื่อถึงเวลา พวกเขาอาจได้งานในอุทยานฯ"

มีปัญหาที่มาพร้อมกับการท่องเที่ยว นักท่องเที่ยวมักรบกวนสัตว์และไปรบกวนพฤติกรรมตามธรรมชาติของพวกมัน สิ่งนี้สร้างมลพิษและของเสียซึ่งส่งผลกระทบต่อวัฒนธรรมท้องถิ่น ตอนนี้องค์กรอนุรักษ์ใหญ่ ๆ ของโลก ทั้ง องค์การระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ องค์กรอนุรักษ์นานาชาติ และองค์การกองทุนสัตว์ป่าโลกสากล ต่างก็หันมาสนับสนุนการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์

นอกจากนี้การท่องเที่ยวไม่ใช่วิธีแก้ปัญหาที่เบ็ดเสร็จ นอกจากประเด็นด้านเศรษฐกิจแล้ว ประชากรกอริลลาภูเขายังอยู่ในจุดเปราะบาง อุทยานแห่งชาติที่กอริลลาภูเขาทั้งสองกลุ่มอาศัยอยู่นั้นมีขนาดกว้างใหญ่ แต่พวกมันเป็นแค่ส่วนเล็ก ๆ ในป่าใหญ่นี้ เมื่อจำนวนกอริลลาเพิ่มขึ้น ขนาดของป่าจะกลายเป็นปัญหาได้

"เราเห็นได้อย่างชัดเจนว่าครอบครัวกอริลลาอยู่กันแบบหนาแน่นขึ้น" ทารา สโตอินสดี ผู้ดำเนินการกองทุนกอริลลาดิแอน ฟอซซีย์ กล่าว

กอริลลา "เริ่มเจอกันโดยบังเอิญมากขึ้น" สโตอินสกีเตือน การเผชิญหน้าเหล่านี้มักตามมาด้วยความรุนแรงและการต่อสู้ บางครั้งก็นำไปสู่ผลลัพธ์อันน่าเศร้า "เราเห็นทารกถูกฆ่าเพิ่มขึ้น กอริลลาแรกเกิดมักตายเมื่อครอบครัวกอริลลาเผชิญหน้ากัน"

งานวิจัยจากกองทุนกอริลลาพบว่า ในบางพื้นที่ของป่าวิรันกา อัตราการเพิ่มขึ้นของจำนวนประชากรกอริลลาชะลอตัวลงเป็นครั้งแรกในรอบหลายทศวรรษ

"เราต้องการเห็นตัวเลขประชากร [กอริลลา] เพิ่มขึ้น แต่จะทำเช่นนั้นได้ จะต้องมีที่อยู่อาศัยให้กับพวกมันมากขึ้น" สโตอินสกี ชี้

คำตอบคือต้องมีพื้นดินที่ถูกแบ่งมาเพื่อให้กับกอริลลา ซึ่งเป็นสิ่งเดียวกับที่องค์การสหประชาชาติออกมาชี้ แต่การพรากเอาที่ดินซึ่งสามารถทำเงินได้ ฝั่งประเทศกำลังพัฒนากล่าวว่าพวกเขาต้องการเม็ดเงินมาช่วยอุดหนุน และนี่คือจุดที่ทำให้การเจรจาไม่เดินหน้าไปไหน ประเทศกำลังพัฒนาเรียกร้องให้ประเทศที่พัฒนาแล้วจ่ายเงินให้พวกเขาราว 100,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ต่อปี เพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์

เอลิชาเบธ เมรมา หัวหน้าฝ่ายความหลากหลายทางชีวภาพขององค์การสหประชาชาติ กล่าวว่าความสำเร็จของการอนุรักษ์กอริลลาภูเขาแสดงให้เราเห็นว่าเราสามารถรักษาสิ่งมีชีวิตสายพันธุ์ต่าง ๆ จากความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ได้ เธอเชื่อมั่นว่าบรรรดาผู้แทนที่กำลังจะเข้าประชุมในกรุงไนโรบีจะสามารถหาจุดประนีประนอมกันได้

คำถามที่โลกต้องร่วมกันตอบคือเราพร้อมที่จะทุ่มทรัพยากรและกำลังมากแค่ไหนเพื่อปกป้องความหลากหลายทางชีวภาพ เมรมายังออกมาเตือนว่า "เราได้รับการบอกกล่าวจากนักวิทยาศาสตร์ว่าเรามีเพียงแค่ศตวรรษนี้เท่านั้นในการแก้วิกฤตความหลากหลายทางชีวภาพ เราไม่มีดาวเคราะห์ดวงอื่น" เธอกล่าว