Creatures of Dust and Dreams

Sarah Lianne Lewis
Creatures of Dust and Dreams c10’
première byd

John Woolrich
Concerto I’r Fiola 20’

EGWYL: 15 munud

Maurice Ravel
Bale 30’

Finnegan Downie DearArweinydd
Timothy Ridout Fiola (Artist Cenhedlaeth Newydd BBC Radio 3)

Mae’r cyngerdd hwn yn cael ei ddarlledu’n fyw ar BBC Radio 3, ac ar ôl hynny gellir ei ffrydio neu ei lawrlwytho drwy BBC Sounds am 30 diwrnod, lle ceir podlediadau ac cherddoriaeth amrywiol. Ewch i bbc.co.uk/now i gael rhagor o wybodaeth am berfformiadau i ddod.

Mae Creatures of Dust and Dreams yn ddarn chwareus a bywiog sy’n agor gyda ffigurau’n troi a throelli drwy’r gerddorfa, gyda microtonyddiaeth (cywair y tu allan i’r tiwnio cyfartal 12 tôn traddodiadol yn y Gorllewin) yn nodwedd drwy’r cyfan. Mae defnyddio chwarter tonau yn gorfodi disgleirdeb yn yr adran agoriadol, cyn cwympo i dôn dywyllach a chynhesach ond dirgel yn yr adran ganol.  

Gwelir y syniad cychwynnol ar gyfer y darn hwn yn yr adran ganol. Caiff rhai lluoseinyddion eu chwarae ar y clarinét (lle bydd dau nodyn neu fwy i’w clywed wrth ddefnyddio ffyrdd ansafonol o chwarae). Mae cordiau yn y llinynnau yn dod i’r amlwg fel cymylau o’r lluoseinyddion hyn. O boptu’r adran hon, mae’r deunydd cerddorol yn troelli, yn codi ac yn dychwelyd yn ôl.

Ar yr wyneb, gellid ystyried bod y darn hwn yn gwyro oddi wrth fy ngweithiau cynharach. Mae llawer o’m gwaith dros y blynyddoedd diwethaf wedi bod yn archwilio synau a manylion llai yr offerynnau unigol, ynghyd â dadfeiliad araf a phendant y motiffau cerddorol. Y gyfatebiaeth orau y gallaf ei chynnig yw ei bod yn debyg i fynd am dro gyda’r gerddoriaeth; gallwch stopio i edrych ar olygfa benodol, neu grwydro oddi ar y llwybr o bryd i’w gilydd, ond bydd gennych o hyd y terfyn mewn golwg, cyrchfan i arwain y crwydro pwrpasol. Er bod natur y darn hwn yn teimlo’n wahanol, mae’r dull cyfansoddiadol yr un fath. Mae chwilfrydedd chwareus yn y ffordd y mae’r deunydd yn cael ei archwilio. Daw pob cerddor yn unawdydd yng nghorff ehangach y gerddorfa – hyd yn oed os ydy hynny ddim ond am ychydig eiliadau ar y tro.

Mae’r gwaith yn ystyried breuder a bregusrwydd anochel pobl, o gwympo a methu, a’r dewis i estyn allan ac nid yn unig i ofyn am gymorth – ond hefyd i gynnig cymorth – gan y rhai o’n cwmpas er mwyn tyfu a chyflawni mwy gyda’n gilydd nag sy’n bosibl ar ein pennau ein hunain. Er bod gwreiddiau’r darn – ac yn wir y teitl – wedi’u dyfeisio yn ôl yn y gwanwyn 2019, a’r syniadau a’r strwythur cychwynnol wedi digwydd ymhell cyn y pandemig byd-eang, mae’r teitl yn dal yn addas, yn enwedig yng ngoleuni’r hyn rydyn ni wedi’i brofi gyda’n gilydd dros y ddwy flynedd diwethaf.  

Yn y brasluniau cychwynnol ar gyfer Creatures ysgrifennais y llinellau canlynol:  

‘… but if I must first fall, then let me do so gently; my bones are fragile, for we are made only of dust and dreams.’

^{Nodyn y rhaglen © Sarah Lianne Lewis}

1 Soave sia il vento –
2 Torna il tranquillo al mare –
3 Distant –
4 Placido e il mar … –
5 Tristansburg –
6 Chorale –
7 O sia tranquillo il mare

Timothy Ridout fiola

Ganed John Woolrich yn 1954, a chafodd sylw eang yn y 1990au gyda chyfres o gomisiynau cerddorfaol a oedd yn cynnwys ei Goncerto pruddglwyfus i’r Fiola. Cyfansoddwyd y darn ar gyfer Paul Silverthorne, a’i chwaraeodd am y tro cyntaf yng Ngŵyl Cheltenham yn 1995 gyda Cherddorfa Ffilharmonig y BBC, dan arweiniad Yan Pascal Tortelier.

Disgrifiodd un o’r beirniad y darn ar y pryd fel ‘cerddoriaeth ysgafn ac egr, yn llawn teimlad ond wedi’i sgorio’n glir … gwreiddiol iawn’. Nid cyfrwng am berfformiad gorchestol oedd hwn fel y byddid yn ei ddisgwyl yn draddodiadol mewn concerto. Yn hytrach, mae Woolrich wedi creu gwaith cynnil lle mae’r unawdydd a’r gerddorfa’n archwilio’r ffin rhwng mynegiant cyhoeddus a phreifat.

Ysgrifennodd y cyfansoddwr: ‘Mewn gwirionedd cylch o saith cân dywyll a synfyfyrgar heb eiriau ydy fy nghoncerto. Mae’r fiola’n canu, ac mae’r gerddorfa’n adleisio ei chân mewn lliw sy’n ysgafn ac yn feddal gan mwyaf.’ 

Mae’r caneuon hynny hefyd, i bob pwrpas, yn ganeuon am ganeuon, yn yr ystyr bod gwead y darn wedi’i wau o gyfres o gyfeiriadau cynnil at gerddoriaeth leisiol gan gyfansoddwyr y gorffennol, ond yn dal i fod yn llais nodedig Woolrich ei hun. Mae cyfeiriadau o’r fath yn nodweddiadol o’i gerddoriaeth – ac yn wir mae’r concerto yn adleisio’n rhannol ei 1989 Ulysses Awakes, addasiad o aria Monteverdi ar gyfer y fiola a’r llinynnau.

Mae pob cân/adran yn symud yn ddi-dor o un i’r llall drwy drawsgrifiad y corn o fotiff ‘lebewohl’ (ffarwel) o Sonata Rhif 26 Beethoven i’r Piano, ‘Les adieux’. Maen nhw i gyd yn rhannu naws hiraethus, llawn angerdd ac ansawdd dwys sy’n gorgyffwrdd. Mae’r olaf hwn yn aml yn dwyn symudiadau’r gwynt a’r môr i’r cof law yn llaw â methu anwyliaid drwy seiniau anniffiniadwy Mozart, Wagner, Schumann (sydd yntau’n adleisio Beethoven) a Monteverdi. 

Yn anad dim, mae ymdeimlad cryf o bersonoliaeth yn perthyn i’r darn ac nid yw’n dibynnu ar y gwrandawr yn adnabod y dyfyniadau. Yn bwysicach na hynny yw’r ffordd mae cariad y cyfansoddwr tuag at y fiola’n disgleirio, fel un sy’n hybu ‘dirgelion tywyll, nosol … acwstig’.

^{Nodyn y rhaglen © Steph Power
Gwrando Pellach: Lars Anders Tomter; Cerddorfa Symffoni’r BBC/Martyn Brabbins (NMC NMCD071)
Gwefan: http://www.johnwoolrich.com}

EGWYL: 15 munud

1 Prélude
2 Danse du rouet [Dawns y Droell
Nyddu] – Golygfa –
3 Pavane de la Belle au bois dormant [Pavane y Forwyn Gwsg] – Trawsgyweiriad –
4 Les entretiens de la Belle et de la Bête [Sgwrs rhwng y Rhiain a’r Bwystfil] – Trawsgyweiriad –
5 Petit Poucet [Bodyn Bach] – Trawsgyweiriad –
6 Laideronnette, Impératrice des Pagodes – Trawsgyweiriad – [Y Ferch Fach Hyll, Ymerodres y Pagodâu]
7 Le jardin féerique [Gardd y Tylwyth Teg] – Apotheosis 

Roedd gan Ravel un o’r doniau mwyaf cywrain at offeryniaeth yn hanes cerddoriaeth, a dyna sut roedd yn gallu trefnu gweithiau pobl eraill gystal (Pictures at an Exhibition Mussorgsky, er enghraifft) yn ogystal â’i waith ei hun. Cafodd nifer o’i weithiau a ddechreuodd ar gyfer y piano eu trawsnewid fel hyn, a’r un fwyaf disglair ydy Mother Goose. Cyfres ar gyfer deuawd piano i ddau blentyn ifanc, talentog yn amlwg, ei ffrindiau agos oedd hon yn wreiddiol. Mae’r pum darn gwreiddiol yn bortreadau lliwgar o gymeriadau mewn straeon tylwyth teg a fyddai wedi bod yn gyfarwydd iawn i’r plant, gyda’r Rhiain a’r Bwystfil a Tom Thumb yn eu plith. Roedd hynny yn 1910; flwyddyn yn ddiweddarach trefnodd y pum darn a’u hymestyn i fale a berfformiwyd am y tro cyntaf yn y Théâtre des Arts ym Mharis ym mis Ionawr 1912.

Er mwyn trawsnewid Mother Goose o gyfres i fale roedd yn rhaid iddo ymestyn y gerddoriaeth yn ogystal ag ad-drefnu rhai o’r caneuon gwreiddiol i sicrhau naratif cydlynol a oedd yn canolbwyntio ar y Forwyn Gwsg, lle mae’r prif gymeriad, y Dywysoges Florine, yn pigo ei bys ar y droell nyddu ac wrth iddi syrthio i gysgu mae cymeriadau chwedlonol o gyfres wreiddiol Ravel yn ymweld â hi yn ei breuddwydion.

Dyma’r union ddeunydd a oedd wrth fodd Ravel – ac mae’r byd hwnnw’n cael ei ail-greu’n llawn bywyd yn y Prélude newydd, gyda math disglair o hud a lledrith sy’n tywys y gwrandawr ar daith i ffwrdd o bethau beunyddiol. Mae ‘Dawns y Droell Nyddu’ ar ei newydd wedd yn dod nesaf, ac mae Ravel yn cyfleu’n wych yr elfennau tywyllach o dan ei symlrwydd ymddangosiadol wrth i’r Dywysoges gwrdd â’r hen wraig ger y droell. Mae hi’n baglu ac yn pigo’i bys ar werthyd y droell nyddu. Yn y Pavane, sydd â haws difrifol o hardd, mae’r hen wraig yn datgelu mai hi ydy’r Dylwythen Deg. Wrth i ddau was ymddangos mae’n eu gorchymyn i warchod y Dywysoges a sicrhau ei bod hi’n breuddwydio’n braf. 

Mae’r drydedd olygfa’n cyferbynnu â’r Rhiain a’r Bwystfil, gydag un yn cynnwys dau glarinét mewn rhythm waltz, a’r llall yn cynnwys lletchwithdod isfasŵn. Ond wrth i gariad y Rhiain droi’r Bwystfil yn Dywysog hardd, mae Ravel yn tanlinellu’r trawsnewidiad hwnnw gyda glissandi telyn llachar. Mae’r Bodyn Bach – neu Tom Thumb fel rydym yn tueddu i’w alw – yn dod i mewn nesaf. Mae’n nosi, ar gyrion y goedwig. Mae Tom yn taenu briwsion bara fel nad yw’n mynd ar goll, ond mae’r adar yn eu bwyta, ac mae cynnydd herciog y gerddoriaeth – unwaith eto – yn adrodd stori nad oes angen ei hesbonio. Rydyn ni’n teithio i’r Dwyrain cyfriniol yn ‘Y Ferch Fach Hyll’, ac mae Ravel yn creu naws egsotig ei bwnc gyda’r defnydd o raddfeydd pentatonig a synau tebyg i glychau. 

Wrth i ni ddod at ‘Ardd y Tylwyth Teg’ mae hi’n gwawrio ac mae’r Tywysog yn cyrraedd i ddihuno’r Dywysoges gyda chusan. Dyma un o seinweddau mwyaf hudolus Ravel; mae’n gywrain ac yn llawn tynerwch arallfydol; wrth i’r Dylwythen Deg ymddangos a bendithio’r cwpl mae’r bale yn gorffen yn yr un modd â’r chwedlau gorau gyda’r Tywysog a’r Dywysoges yn byw’n hapus am byth.  

^{Nodyn y rhaglen © Harriet Smith
Gwrando Pellach: Cerddorfa Symffoni Llundain/Claudio Abbado (DG E4159722)
Darllen Pellach: Ravel Roger Nichols (Yale UP)}

Er mwyn ein helpu i wella ein rhaglenni cyngherddau ar-lein, a fyddech cystal â llenwi’r arolwg 5-munud hwn?

Bywgraffiadau

Finnegan Downie Dear arweinydd

Enillodd Finnegan Downie Dear Gystadleuaeth Mahler 2020. Astudiodd ym Mhrifysgol Caergrawnt a’r Academi Gerdd Frenhinol, ac wedyn aeth i weithio fel arweinydd cynorthwyol i Simone Young, Thomas Adès, Daniel Harding, Matthias Pinscher a Richard Baker.

Yn ddiweddar mae wedi perfformio am y tro cyntaf gyda cherddorfeydd Symffoni Gothenburg, Korea a Radio Sweden, cerddorfeydd Ffilharmonig KoŠice State a Lwcsembwrg, Cerddorfa Radio Munich, Cerddorfa Haydn, Ensemble Resonanz, Klangforum Wien, Cerddorfa Gyngerdd y BBC a cherddorfeydd Cyngerdd a Symffoni Genedlaethol RTÉ. Mae’n dychwelyd y tymor hwn i Gerddorfa Symffoni Bamberg ar gyfer cyngherddau a pherfformiadau cyflawn o Where the Wild Things Are Knussen.

Yn y dyfodol agos, bydd yn perfformio gyda Cherddorfa Ffilharmonig Llundain, cerddorfeydd Symffoni Baltimore, Dinas Birmingham, Melbourne a Sydney, Sinfonieorchester Basel, Deutsches Symphonie-Orchester Berlin a Cherddorfa NDR Elbphilharmonie.

Mae ei uchafbwyntiau operatig diweddar yn cynnwys digwyddiadau yn y Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden, Opera Nevill Holt, Opera Cenedlaethol Gwlad Pwyl, Deutsche Oper am Rhein, Opera Cenedlaethol Korea ac Opera’r Alban. Ef hefyd ydy Cyfarwyddwr Cerdd Opera Shadwell sydd wedi ennill gwobrau.

Timothy Ridout fiola

Mae Timothy Ridout yn Artist Cenhedlaeth Newydd BBC Radio 3 ac yn gymrawd Ymddiriedolaeth Borletti–Buitoni. 

Mae ei uchafbwyntiau diweddar yn cynnwys ymddangosiad ym Mhroms y BBC, a chyngherddau gyda Cherddorfa Siambr Paris, Cerddorfa Ffilharmonig Strasbourg, Cerddorfa Symffoni Lucerne a’r Hallé a’i berfformiad cyntaf yn y Konzerthaus yn Fienna. Mae hefyd yn cyflwyno datganiadau a chyngherddau siambr yn Neuadd Wigmore, Vienna Musikverein, Amsterdam Concertgebouw a’r Auditorio Nacional de Música ym Madrid. Y llynedd, enillodd Wobr Syr Jeffrey Tate Cerddorfa Symffoni Hamburg ac eleni ymunodd â Rhaglen Bowers Cymdeithas Cerddoriaeth Siambr Canolfan Lincoln. 

Bu’n gweithio gydag arweinwyr blaenllaw, gan gynnwys Christoph Eschenbach, David Zinman, Sakari Oramo, Gabor Takács-Nagy, Sylvain Cambreling, Nicholas Collon a Martyn Brabbins. Fel cerddor siambr mae’n cydweithio’n rheolaidd ag artistiaid blaenllaw fel Steven Isserlis, Joshua Bell, Janine Jansen, Isabelle Faust, Kian Soltani, Benjamin Grosvenor, Lars Vogt, Nicolas Altstaedt a Christian Tetzlaff. 

Recordiodd ei albwm diweddaraf, A Poet’s Love, gyda’r pianydd Frank Dupree ac mae’n cynnwys cerddoriaeth gan Prokofiev a Schumann.

Mae’n chwarae ar fiola gan Peregrino di Zanetto c1565–75, sydd ar fenthyg gan un o noddwyr hael Cymdeithas Ffidil Ryngwladol Beare.