Cyngerdd Agoriadol y Tymor gyda Ryan Bancroft

Gavin Higgins
Rough Voices  12’ 

Ludwig van Beethoven
Concerto Rhif 4 i’r Piano  34’

INTERVAL: 20 minutes

Jean Sibelius
Symffoni Rhif 2  43’

Eric Lu piano
Nicola Heywood Thomas cyflwynydd

BBC National Orchestra of Wales
Ryan Bancroft arweinydd

Mae’r cyngerdd yn cael ei recordio gan BBC Radio 3 i’w ddarlledu ar ‘Radio 3 in Concert’ ar 5 Hydref. Mae modd ei ffrydio neu ei lawrlwytho drwy BBC Sounds am 30 diwrnod ar ôl ei ddarlledu. Mae BBC Sounds hefyd yn cynnwys podlediadau a chymysgedd o gerddoriaeth i chi. Ewch i bbc.co.uk/now i gael mwy o wybodaeth am berfformiadau yn y dyfodol.

Roedd Rough Voices yn gomisiwn ar gyfer Proms y BBC yn 2020, lle cafodd ei berfformio gan Gerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC (ond yn Neuadd Hoddinott yn hytrach nag yn Neuadd Frenhinol Albert yn Llundain, oherwydd y pandemig). Fel yr holl gyfansoddwyr a ysgrifennodd darnau newydd ar gyfer tymor y Proms, gofynnwyd i mi ymateb i bandemig Covid-19.

Meddyliais yn hir ac yn ddyfal am effaith yr argyfwng ac roeddwn yn dychwelyd bob amser at y ffaith ei fod wedi cael effaith anghymesur ar bobl mewn tlodi – sydd hefyd yn wir am faterion fel iechyd meddwl, unigrwydd, addysg, tai a diswyddo. Roedd
hyn yn fy ngwneud i’n flin.

Tra oeddwn i’n cyfansoddi’r darn, dois ar draws y gerdd ‘Tough’ gan Tony Walsh (ganwyd yn 1965 a chaiff ei adnabod fel Longfella) – sef cadfloedd i’r dosbarth gweithiol – ac roedd ei eiriau’n ategu’r gerddoriaeth roeddwn i’n ei chyfansoddi:

They don’t like it when we make it despite all their ifs and cuts
They don’t like it when we take it as our right to shake things up
They don’t like it when rough voices start demanding better choices
But it’s tough, we’ve had enough and we are coming

Gan fy mod i’n dod o gefndir dosbarth gweithiol fy hun, rydw i’n gwybod sut gall cerddoriaeth newid bywyd rhywun. Rydw i hefyd yn gwybod, wrth i ni ddod allan o’r pandemig, y bydd mynd i’r afael â chwestiynau am amrywiaeth a dosbarth ym myd cerddoriaeth glasurol yn mynd yn fwy anodd byth. Rhaid i ni barhau i gefnogi a hybu talent dosbarth gweithiol neu fe wnawn ni golli cenhedlaeth o gerddorion gwych yn ddiangen. Felly, galwad i un o’r isddosbarthiadau yw Rough Voices.

Mae’r darn yn dechrau gyda bloedd – o ddicter a rhwystredigaeth – sy’n torri ar draws corâl parhaus a chynhwynol sy’n cael ei chwarae ar y llinynnau. Mae’r torri ar draws yn troi’n orymdaith daer a di-baid sy’n gyrru ymlaen yn ddi-ildio.

Mae’r ‘floedd’ yn dychwelyd ar ddiwedd y gwaith, mewn tôn o ddicter cyfiawn y tro hwn, cyn i’r corâl ailymddangos wedi newid rhywfaint ac yn adleisio curiad rhythmig sy’n flaenllaw drwy lawer o’r darn.

^{Nodyn i’r rhaglen © Gavin Higgins}

1 Allegro moderato 
2 Andante con moto – 
3 Rondo: Vivace

Eric Lu piano

Am gyfnod, roedd y concerto i’r piano yn gyfrwng delfrydol i Beethoven fynegi ei farn am y byd egalitaraidd. Fel cyfansoddwr, gwthiodd y genre i ddimensiynau estynedig
ei weledigaeth greadigol hollgynhwysol. Gwelodd arwyddocâd cymdeithasegol newydd wrth osod un offeryn yn erbyn ensemble cerddorfaol mawr – gan gyflwyno
ei hun fel yr unigolyn (yr unawdydd) a allai ysbrydoli a dylanwadu ar y dorf (y gerddorfa). 

Erbyn iddo ysgrifennu ei Bedwaerydd Concerto i’r Piano yn 1805–6, roedd ei glyw
yn dirywio’n barhaol. Roedd y cyfansoddwr
yn ddigon doeth i ragweld ei anallu i chwarae concerti gyda cherddorfeydd yn gyhoeddus, a’r Bedwaredd Symffoni oedd yr olaf iddo ddychmygu ei hun ar stôl y piano wrth ysgrifennu. Dyna lle’r oedd yn eistedd ar gyfer y perfformiad cyntaf o’r darn mewn cyngerdd epig ar 22 Rhagfyr 1808 yn y Theater an der Wien yn Fienna. 

Os ydym yn edrych ar y concerto hwn fel datganiad olaf Beethoven fel cyfansoddwr-pianydd sy’n perfformio, yna mae’n cynnig darlun trawiadol o’i feddwl ar y pryd. Nid oedd ef (nac unrhyw un arall, am y mater hwnnw) erioed wedi cyfuno’r unawdydd a’r gerddorfa gyda’r naws a gafwyd yma. Mae hyn yn cael ei wneud heb greu gorffwyll gwrthdrawiadol. Yn hytrach, mae’n cyflwyno’r unawdydd fel yr un sy’n dod â llonyddwch a thawelwch i fyd o gynnwrf sylfaenol. Nid yw’r gwaith hwn yn cael ei drysori am ei arwriaeth na’i chwyldro, ond am gydbwysedd a natur ddynol ei syniadau cerddorol. 

Byddai symudiad agoriadol tawel y concerto ar y piano yn unig wedi bod yn feiddgarwch cwbl newydd i gynulleidfaoedd cyfoes. Mae’r cordiau cychwynnol hynny ar y piano’n cael eu dilyn gan ymateb pianissimo gan y gerddorfa mewn allwedd cwbl ddigyswllt. Mae’n ymddangos bod yr agoriad hwn sy’n teimlo’n fyrfyfyr ei natur – a’r defnydd o allweddi a fyddai wedi peri dryswch isymwybodol i gynulleidfaoedd y cyfnod – yn rhoi swyn dros y gwaith cyfan. 

Mae’r syniad o wrthgyferbyniad yn gwreiddio ymhellach yng nghanol y concerto Andante con moto. Mae’r symudiad hwn wedi’i gysylltu â chwedl Orpheus ers tro. Wrth i’r cymeriad hwnnw geisio defnyddio ei delyn fach i ddofi’r bwystfilod gwyllt, mae piano Beethoven yn ymateb i ystumiau cryg y llinynnau unsain gydag alawon dyhuddol siapus (ac sydd bellach wedi’u harmoneiddio) ei hun. Mae’r symudiad yn un broses barhaus o drawsnewid lle mae’r unawdydd yn ennill dylanwad dros y gerddorfa yn raddol. 

Yn y diweddglo, mae Beethoven yn cyflwyno’r trwmpedi a’r timpani wrth i’r concerto daflu ei hun i mewn i allwedd ddigyswllt arall. Mae gan y symudiad hwn balet o hwyliau cymharol fewnblyg sy’n newid yn gyson. Ond rydym yn cyrraedd trobwynt ar y ‘tril trebl’ enfawr, ac ar ôl hynny, mae’r gerddoriaeth yn hyrddio at y diweddglo – sy’n gwrthgyferbynu’n llwyr â’r tawelwch blaenorol. 

^{Nodyn i’r rhaglen © Andrew Mellor
Mae Andrew Mellor yn newyddiadurwr ac yn feirniad yn Copenhagen, lle mae’n ysgrifennu ar gyfer cyhoeddiadau cenedlaethol a rhyngwladol. Bydd ei lyfr ‘The Northern Silence – Journeys in Nordic Music and Culture’ yn cael ei gyhoeddi’r flwyddyn nesaf (Yale UP).}

EGWYL: 20 munud

1 Allegretto
2 Tempo andante, ma rubato
3 Vivacissimo – Lento e soave – 
4 Finale: Allegro moderato 

Pan oedd pethau’n ddrwg i Sibelius yn y Ffindir, byddai’r cyfansoddwr yn aml yn teithio i’r Eidal – gyda’i deulu neu hebddynt. Yn 1901, gyda’i deulu y tro hwn, llwyddodd Sibelius i ddianc rhag gaeaf y Ffindir yn Rapallo, sef tref fach ar arfordir y gorllewin, heb fod yn bell o Genoa. 

Roedd Sibelius wedi benthyg ystafell wedi’i hamgylchynu gan ‘goed magnolia, cypreswydd, gwinwydd, palmwydd ac amrywiaeth eang o flodau’. Yn y lleoliad hwn ym Môr y Canoldir, cafodd ei atgoffa o chwedl Don Juan, a dechreuodd ysgrifennu cerdd symffonig am y merchetwr chwedlonol.  

Er gwaethaf ei amgylchedd hyfryd, roedd Sibelius mewn argyfwng. Roedd ei ferch, Ruth, yn gwella ar ôl salwch peryglus ac roedd taith y Ffindir tuag at ryddid wedi dioddef ergyd arall. Roedd y Rwsiaid wedi dechrau’r broses o ymgorffori byddin y Ffindir yn eu byddin eu hunain, gan niweidio ymreolaeth y Ffindir. 

Yn ôl adref ym mis Mai 1901, aeth Sibelius yn ôl i weithio ar y darn yr oedd wedi’i ddechrau yng nghanol blodau Rapallo – sydd bellach yn symffoni heb naratif, ond sy’n cael ei chwarae yn allwedd D fwyaf. 

Erbyn y gwanwyn canlynol, roedd y symffoni wedi’i gorffen. Perfformiodd Sibelius bedwar perfformiad o’r gwaith yn Helsinki, gan berfformio am y tro cyntaf ar 8 Mawrth. Daeth ei gydweithiwr Robert Kajaneus i’r casgliad bod y gwaith yn gerdd i genedlaetholdeb y Ffindir – emyn cyffrous i ategu’r rhaglen eang o ymwrthedd goddefol. Ond yn ôl Sibelius, roedd casgliad Kajaneus yn anghywir. Mae nodiadau’r cyfansoddwr yn datgelu mwy o frwydrau personol. Cafodd ail thema’r ail symudiad ei hysbrydoli gan adferiad Ruth. Roedd thema mwy galarnadus a thawel y symudiad olaf er cof am Elli Järnefelt, sef chwaer yng nghyfraith Sibelius a oedd wedi cyflawni hunanladdiad yn ddiweddar. 

Mewn termau mwy haniaethol, mae’r
darn yn cyfuno technegau a oedd yn prysur ddod yn fwy amlwg yn arddull Sibelius: ei ddefnydd o batrymau cordeddog a haenog yn y llinynnau, ei hoffter o alawon grisiog a chydlyniaeth gyffredinol ei themâu, sy’n ymwneud yn naturiol â’i gilydd fel pe baent yn isafonydd yr un afon. Rydym yn clywed hynny yn y symudiad agoriadol, sy’n cael ei reoli’n llwyr gan y tri thraw cyfagos a glywir ar y dechrau. 

Clywir gweddillion prosiect Don Juan yng nghanol gwrthdaro’r ail symudiad. Mae Sibelius yn mynd i’r afael â thema a alwodd yn ‘marwolaeth’ (a glywir am y tro cyntaf ar faswnau sy’n chwarae wythawd ar wahân) yn erbyn un a alwodd yn ‘Cristws’ (thema Ruth, sy’n codi o linynnau pigog). 

Mae’r trydydd symudiad yn ddawns stormus sy’n gweithio ei ffordd yn ôl i’r tri nodyn cyfagos a agorodd y darn.

O’r fan hon, mae’r symffoni’n llithro i’w symudiad olaf gydag alaw arwrol mewn harmonïau gofalus i ddechrau ac yna mewn harmonïau gwych a buddugoliaethus. Mae’r alaw, sy’n dechrau unwaith eto o’r tri nodyn cyfagos, yn goleuo cysgodion tywyll thema Elli Járnefelt i awgrymu bod bywyd newydd yn blodeuo.  

^{Nodyn i’r rhaglen © Andrew Mellor}

Biographies

Ryan Bancroft arweinydd

Magwyd Ryan Bancroft yn Los Angeles a daeth i sylw rhyngwladol am y tro cyntaf ym mis Ebrill 2018 pan enillodd y Wobr Gyntaf a Gwobr y Gynulleidfa yng Nghystadleuaeth enwog Malko i Arweinyddion Ifanc yn Copenhagen. Ym Medi 2019, cyhoeddwyd ei fod wedi ei benodi’n Brif Arweinydd Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC. Dechreuodd y rôl hon yn nhymor 2020-21. Yn dilyn ei ymweliad cyntaf â’r gwaith gyda’r Tapiola Sinfonietta, cafodd ei wahodd i fod yr Artist Cyswllt o’r tymor hwn ymlaen.

Mae wedi perfformio gyda cherddorfeydd rhyngwladol blaenllaw, gan gynnwys yr Atlanta, y BBC, Cincinnati, Dinas Birmingham, Opera Cenedlaethol Denmarc, Cerddorfa Symffoni Genedlaethol RAI, Radio Sweden a Cherddorfa Symffoni Toronto, Cerddorfeydd Ffilharmonig Rotterdam a Cherddorfa Opera Genedlaethol Norwy. Mae ei berfformiadau yn y dyfodol yn cynnwys cyngherddau gyda cherddorfeydd Symffoni Baltimore, Gothenburg a Gwlad yr Iâ.

Mae’n frwd dros gerddoriaeth fodern ac mae wedi perfformio gydag Ensemble Nieuw Amsterdam, cynorthwyo Pierre Boulez mewn perfformiad o’i Sur Incises yn Los Angeles, perfformio gwaith gan Sofia Gubaidulina, Cage, Tenney ac Anne LeBaron ac mae wedi gweithio’n agos gyda byrfyfyrwyr fel Wadada Leo Smith a Charlie Haden. Y tymor hwn, bydd yn ymddangos am y tro cyntaf gydag Ensemble Intercontemporain.

Astudiodd yn Sefydliad Celfyddydau Califfornia, Conservatoire Brenhinol yr Alban ac yn yr Iseldiroedd.

Eric Lu piano

Enillodd Eric Lu y Wobr Gyntaf yng Nghystadleuaeth Piano Ryngwladol Leeds yn 2018. Ymddangosodd am y tro cyntaf yng nghyfres Proms y BBC yr haf canlynol ac ar hyn o bryd mae’n aelod o gynllun Artistiaid Cenhedlaeth Newydd BBC Radio 3 ac mae ganddo gontract recordio unigryw. 

Mae uchafbwyntiau’r tymor hwn yn cynnwys cyngherddau gyda cherddorfeydd Ffilharmonig Oslo a St Petersburg, cerddorfeydd symffoni Barcelona, y BBC a Radio’r Ffindir a Tapiola Sinfonietta, yn ogystal â datganiadau yn Neuadd Wigmore, Leipzig Gewandhaus a Cologne Philharmonie. .

Yn ystod y ddau dymor diwethaf, mae wedi perfformio gyda cherddorfeydd Symffoni Detroit a Seattle, cerddorfa ffilharmonig y BBC, cerddorfeydd ffilharmonig Frenhinol Lerpwl a Stockholm, y Hallé, Cerddorfa Siambr Sweden ac Orchestre National de Lille Mae wedi gweithio gydag arweinwyr fel Mirga Graáinytá-Tyla, Vasily Petrenko, Edward Gardner, Sir Mark Elder, Tomáš Hanus, Alexander Bloch, Thomas Dausgaard, Martin Fröst a Long Yu.

Cafodd ei albwm unigol diweddaraf, sef Chopin a Schumann, ei ryddhau gyda chanmoliaeth arbennig y llynedd.  

Ganwyd ym Massachusetts yn 1997 a daeth yn amlwg yn rhyngwladol am y tro cyntaf fel enillydd gwobr yng Nghystadleuaeth Ryngwladol Chopin yn 2015 yn 17 oed. Graddiodd yn Sefydliad Cerddoriaeth Curtis, lle bu’n astudio gyda Robert McDonald a Jonathan Biss. Mae hefyd yn ddisgybl i Dang Thai Son.