Prynhawn Llundain – Grace Williams, Vaughan Williams & Britten

Benjamin Britten  
Preliwd A Ffiwg, Op. 29 9’  

Grace Williams 
Concerto i’r Ffidil 21’  

EGWYL: 20 munud

Ralph Vaughan Williams   
Symffoni Rhif 5 39’ 

Madeleine Mitchell ffidil

Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC
Jamie Phillips arweinydd

Mae’r cyngerdd yn cael ei ddarlledu’n fyw ar BBC Radio 3 ac yn cael ei recordio i’w ddarlledu ar BBC Radio Cymru yn y dyfodol. Ar ôl hynny, bydd ar gael i’w ffrydio neu i’w lawrlwytho am 30 diwrnod drwy BBC Sounds, lle gallwch hefyd ddod o hyd i bodlediadau a cherddoriaeth amrywiol. Ewch i bbc.co.uk/now i gael rhagor o wybodaeth am berfformiadau yn y dyfodol.

Ysgrifennodd Britten ei breliwd a ffiwg fel darn newydd byr i ddathlu 10fed pen-blwydd Cerddorfa Linynnol Boyd Neel, a rhoddodd y grŵp premiere i’r gwaith yn Neuadd Wigmore yn Llundain ar 23 Mehefin 1943.

Gydag erchyllterau’r Ail Ryfel Byd o’u cwmpas o hyd, roedd yn anochel y byddai offerynwyr Boyd Neel yn brin – ond llwyddwyd i gynnull 18 ar gyfer y cyngerdd arbennig, ac yn ôl ei arfer fe wnaeth Britten y gorau o’r sefyllfa drwy ysgrifennu rhannau ar gyfer pob perfformiwr a oedd ar gael!

Mae’r Preliwd yn agor gydag ebychiad angerddol yn y llinynnau uchaf ac yn ehangu i alaw huawdl ond cythryblus nad oedd yn awgrymu unrhyw ymdeimlad o ddathliad achlysurol. 

Mae’r Ffiwg yn llawn lleisiau unigol niferus lle mae’r holl gyfranogwyr unigol yn cael cyfle i serennu. Mae gan y gerddoriaeth hon ymdeimlad go iawn o orfoledd ac o ddal yn dynn yng nghanol y cyffro. Mae’r egni hwn yn cael ei dorri’n sydyn i ganiatáu i’r agoriad ddychwelyd yn fyfyriol cyn gorffen ar nodyn buddugoliaethus.

<sup>Nodyn y rhaglen © Geraint Lewis

Gwrando Pellach: Cerddorfa Siambr Norwy/Iona Brown (Simax PSC1111)
Darllen Pellach:Benjamin Britten: A Life in the Twentieth Century Paul Kildea (Penguin)</sup>

1 Liricamente
2 Andante sostenuto –   
3 Allegro con spirito

Madeleine Mitchell ffidil

Cafodd Concerto Grace Williams i’r Ffidil ei berfformio am y tro cyntaf ar 30 Mawrth 1950 gan y feiolinydd o Gymru, Granville Jones a Cherddorfa Gymreig y BBC (a ddaeth yn BBC NOW yn ddiweddarach), dan arweiniad Mansel Thomas. Cafodd y cyngerdd ei ddarlledu’n fyw ar Wasanaeth Cartref Cymru’r BBC. 

Roedd Williams wedi ei lleoli yn Llundain yn ystod y rhyfel ond yn 1947 penderfynodd ddychwelyd adref i’r Barri. Ymgymerodd â nifer o wahanol swyddi cerddorol, ac yn 1949 hi oedd y cyfansoddwr benywaidd cyntaf o Brydain i ysgrifennu cerddoriaeth ar gyfer ffilm nodwedd pan gyfansoddodd y sgôr ar gyfer Blue Scar.   

Yn yr un flwyddyn, dywedodd Williams wrth ei ffrind Enid Parry ei bod yn dyheu am gyfansoddi Concerto i’r Ffidil fel cyfrwng ar gyfer y ‘delynegiaeth a oedd wedi bod yn cronni’ o’i mewn yn ystod y misoedd blaenorol. Yr ysgogiad pwerus hwnnw a lywiodd y darn. Yn wahanol i’r patrwm symudiadau cyflym-isel-cyflym arferol, mae ei choncerto yn agor gyda symudiad araf, sy’n cael ei ddilyn gan symudiad araf canolog a diweddglo cyflym. 

Mae’r symudiad agoriadol ar ffurf rhapsodi estynedig. Mae cyfnodau o ddwysedd hiraethus – gan gynnwys cadenza’r unawdydd – ond yr edau delynegol sydd drechaf.  

Mae’r Andante sostenuto yn dawel a myfyriol. Defnyddir cymal o’r emyn dôn Gymreig Hen Dderby fel man cychwyn y symudiad, alaw yr oedd Williams wedi ei defnyddio yn ei sgôr ar gyfer Blue Scar, er bod y dilyniant arbennig hwn wedi ei dynnu allan o fersiwn derfynol y ffilm. Mae’r unawdydd a’r gerddorfa’n swyno, yn ymhelaethu ac yn datblygu agweddau ar yr alaw, gan greu cefndir cerddorol hudolus.  

Mae’r hud yn cael ei dorri gan y diweddglo Allegro, sy’n dilyn heb doriad. Mae’n ddramatig ei naws ond mae hefyd yn cynnwys sgyrsiau ffraeth rhwng yr unawdydd a’r gerddorfa, a cadenza unigol gwych. Hyd yn oed yn y symudiad cyflym hwn, fodd bynnag, nid yw ethos delynegol cyffredinol y concerto yn cael ei chwalu’n llwyr.

<sup>Nodyn y rhaglen © Rhiannon Mathias

Darllen Pellach: Lutyens, Maconchy, Williams and Twentieth-Century British Music: A Blest Trio of Sirens Rhiannon Mathias (Routledge)</sup>

EGWYL: 20 munud

1 Preludio: Moderato
2 Scherzo: Presto misterioso  
3 Romanza: Lento
4 Passacaglia: Moderato

Daeth premiere Pumed Symffoni Vaughan Williams, yng nghyfres Proms y BBC yn 1943, yn syndod i lawer. Ar ôl y Bedwaredd Symffoni frathog (1934) a gwaith corawl syber Dona nobis pacem (1936), roedd rhywfaint o ddyfalu a oedd Vaughan Williams wedi gadael iaith fyfyriol a gwerinol Fantasia Tallis a The Lark Ascending ar ei ôl. Roedd yn ymddangos bod y Vaughan Williams newydd hwn yn llai o weledydd natur, creawdwr tirluniau cerddorol yn arddull Constable, Turner neu Samuel Palmer, ac yn fwy o’r math o artist a oedd yn dal drych i gyfnodau cynyddol gythryblus. Fodd bynnag, roedd y Bumed Symffoni nid yn gymaint yn ymgorffori dychweliad i’r hen ffyrdd ond yn hytrach yn eu cyfoethogi a’u datblygu. Mae’r darnau atgofus hyfryd yno, ond maen nhw’n cael pŵer ychwanegol drwy’r ffordd mae’r cyfansoddwr yn eu gosod mewn dadl symffonig gynnil a chymhellol; cafodd y profiad o ganolbwyntio ei feddyliau yn y Bedwaredd Symffoni effaith barhaol a buddiol.

Y peth cyntaf rydyn ni’n ei glywed, bron, yw synau corn meddal; ond, o dan y rhain, mae’r soddgrythau a’r basau’n ychwanegu tensiwn sy’n gwrthdaro’n ysgafn. Mae’r amwysedd hwn yn cael ei ddatrys mewn amrywiaeth o ffyrdd, a dim ond yn cael ei ddatrys yn llawn yn y diweddglo tawel i’r symffoni. 

Mae Scherzo llifeiriol ac arswydus yn dilyn, wedi ei sgorio â medrusrwydd mawr yn ei adrannau allanol – er bod yr offerynnau pres a’r timpani’n llwyddo i awgrymu rhywbeth mwy trwm yn yr adran Triawd canolog. Ar y diwedd, mae ffigurau’r llinynnau agoriadol tawel yn diflannu’n flasus i un strôc pianissimo timpani, fel cannwyll yn cael ei diffodd.

Yna daw’r Romanza, sef calon y symffoni. Mae rhai o syniadau’r symudiad hwn yn deillio o brif brosiect operatig Vaughan Williams, The Pilgrim’s Progress (a gyfansoddwyd rhwng 1925 a 1952). Nid oedd Vaughan Williams yn grediniwr confensiynol, ond trodd dro ar ôl tro at themâu crefyddol yn ei gerddoriaeth. Yn amlwg, daeth o hyd i ryw fath o ystyr trosgynnol yn stori enwog John Bunyan am y ‘Pererin’ Cristnogol a’i daith ysbrydol, ac mae’n cyfleu ei hanfod yn deimladwy yn y symudiad hwn – gan ei gynnig, o bosibl, fel gair o gysur ac anogaeth i wlad a oedd yng nghanol y rhyfel ar y pryd.

Disgrifir y diweddglo fel Passacaglia – symudiad a adeiladwyd dros thema a ailadroddir yn gyson, a gyflwynir yma ymysg y soddgrythau yn gyntaf. Mae hyn, yn y pen draw, yn cyrraedd uchafbwynt mawreddog lle mae corn agoriadol y symffoni’n dychwelyd, ac yn cael ei chwarae gan y gerddorfa lawn mewn tonnau mawr o sain. Yn yr un modd ag uchafbwynt gweledigaethol mawr y symudiad cyntaf, mae’r ysblander yn pylu, ond y tro hwn mae’n cael ei ddilyn gan gerddoriaeth reiddiol, dawel dan arweiniad y llinynnau – sy’n atgoffa rhywun o gôr yn canu anthem Elisabethaidd mewn eglwys gadeiriol yn Lloegr. O hyn ymlaen, nid oes mwy o amwysedd. Daw’r ddiweddeb derfynol dawel cyn agosed at heddwch perffaith ag y gellir ei brofi yn unrhyw un o symffonïau’r 20fed ganrif. 

<sup>Nodyn y rhaglen © Stephen Johnson

Gwrando Pellach: Cerddorfa Symffoni’r BBC/Martyn Brabbins (Hyperion CDA 68325) 
Darllen Pellach: Vaughan Williams: Composer, Radical, Patriot Keith Alldritt (Robert Hale);Gwefan: https://rvwsociety.com</sup> 

Bywgraffiadau

Jamie Phillips arweinydd

Mae galw mawr am Jamie Phillips fel arweinydd gwadd, ac yn ddiweddar bu’n arwain cerddorfeydd Ffilharmonig Philharmonia, Arnhem, Llundain, Oslo, y Royal a De’r Iseldiroedd, Cerddorfeydd Symffoni Antwerp, Odense a Radio Cenedlaethol Gwlad Pwyl, Cerddorfa Tonkünstler Fienna, Cerddorfeydd Siambr Lausanne a Munich, Camerata Salzburg a’r Orchestre National d’Île-de-France.

Mae ganddo gysylltiad agos â’r Hallé: yn dilyn ei benodiad fel Arweinydd Cynorthwyol (20 oed), creodd y gerddorfa y teitl Arweinydd Cyswllt ar ei gyfer, ac mae’n dychwelyd i arwain cyngherddau tanysgrifio ym mis Mai. Mae uchafbwyntiau eraill y tymor hwn yn cynnwys ymgysylltu â Cherddorfa Symffoni Bournemouth, cerddorfeydd Ffilharmonig Radio’r Almaen, Gogledd Orllewin yr Almaen, y Royal a Württemberg a cherddorfa Opera Glyndebourne.

Mae ei repertoire yn amrywio o’r cyfnod Baróc i’r presennol, ac mae ei recordiadau’n cynnwys gweithiau gan Tarik O’Regan a Helen Grime; y llynedd rhyddhaodd ddisg o 11 o weithiau newydd wedi eu hysbrydoli gan Amrywiadau Goldberg y cyfansoddwr Bach.

Pan oedd yng Ngholeg Cerdd Brenhinol Gogledd Lloegr, cyrhaeddodd rownd gyn-derfynol Cystadleuaeth Besançon 2011, a daeth yn ail yng Ngwobrau Arweinyddion Ifanc Gŵyl Nestlé Salzburg 2012. Yn 2016, cafodd Gymrodoriaeth Dudamel gan Gerddorfa Ffilharmonig Los Angeles.

Madeleine Mitchell ffidil

Mae Madeleine Mitchell wedi ymddangos fel unawdydd a cherddor siambr mewn tua 50 o wledydd mewn amrywiaeth eang o repertoire. 

Mae’r prif leoliadau y mae wedi perfformio ynddynt yn cynnwys Canolfan Lincoln yn Efrog Newydd, Neuadd Wigmore a Chanolfan y South Bank yn Llundain, Canolfan Seoul ar gyfer y Celfyddydau a Thŷ Opera Sydney. Mae hi wedi ymddangos gyda cherddorfeydd blaenllaw, gan gynnwys y gerddorfa Ffilharmonig Frenhinol a cherddorfa Ffilharmonig St Petersburg, Cerddorfa Symffoni Radio y Weriniaeth Tsiec ac ensembles y BBC. Mae ei huchafbwyntiau ar hyn o bryd ac yn y dyfodol yn cynnwys taith i Japan a dychwelyd i Unol Daleithiau America. 

Mae ei disgograffi enwog yn cynnwys gweithiau a ysgrifennwyd ar ei chyfer gan gyfansoddwyr fel Guto Puw, Syr James MacMillan a Howard Blake. Yn ddiweddar, cyhoeddodd ddisg o gerddoriaeth siambr Grace WiIliams, sydd wedi cael derbyniad gwresog. 

Yn 1997 creodd ŵyl y Ffidil Goch dan nawdd Yehudi Menuhin, y dathliad rhyngwladol cyntaf i archwilio’r ffidl ar draws y celfyddydau, ac a gynhaliwyd ledled Caerdydd. 

Eleni derbyniodd wobr gan Gronfa Fenter y Gymdeithas Ffilharmonig Frenhinol.