Rhamant a Chwyldro

William Walton
Concerto i’r Soddgrwth 30’

EGWYL: 20 munud

Dmitry Shostakovich
Symffoni Rhif 10 yn E leiaf 57’

Ryan Bancroft arweinydd
Steven Isserlis soddgrwth

Mae’r cyngerdd yn Neuadd Dewi Sant yn cael ei recordio gan BBC Radio 3 i’w ddarlledu yn y dyfodol yn ‘Afternoon Concert’. Gellir ei ffrydio neu ei lawrlwytho am 30 diwrnod ar ôl y darllediad drwy BBC Sounds, lle gallwch hefyd ddod o hyd i bodlediadau a cherddoriaeth amrywiol. Ewch i bbc.co.uk/now i gael mwy o wybodaeth am berfformiadau yn y dyfodol.

1 Moderato
2 Allegro appassionato
3 Tema ed improvvisazioni [Thema a darnau byrfyfyr]

Steven Isserlis soddgrwth

Y farn ramantaidd am hanes cerddoriaeth yw bod y cyfansoddwr gwirioneddol wreiddiol yn dychryn pawb i ddechrau â’i newydd-deb heriol, ond yn cael ei gyfiawnhau yn ddiweddarach gan genedlaethau’r dyfodol. Ond yn ail haner yr 20fed ganrif dechreuodd y broses newid i’r gwrthwyneb. Mae Concerto William Walton i’r Soddgrwth yn enghraifft wych o hyn. Roedd Walton wedi cael ei alw’n fodernydd herfeiddiol pan oedd yn ifanc, ond yn raddol datblygodd yn Rhamantydd tyner-galon, a oedd yn llawer mwy tueddol o gyfareddu a hudo na’i gyfoedion, Benjamin Britten a Michael Tippett. Ym mherfformiad cyhoeddus cyntaf y concerto yn 1957, dywedodd un beirniad sarrug na fyddai’r concerto yn ‘dychryn modryb oedrannus’, a chyfeiriodd beirniad arall at waith Walton fel enghraifft o ‘farweidd-dra’ creadigol. Ond roedd y chwaraewr soddgrwth disglair Gregor Piatigorsky, y gŵr y cyflwynwyd y gwaith iddo, yn rhagweld y byddai’r gwaith yn cael ei berfformio gan chwaraewyr soddgrwth ar hyd a lled y byd ymhen blynyddoedd. A gwireddwyd ei eiriau. 

Roedd Piatigorsky o gymorth mawr i Walton yn ystod y broses gyfansoddi hefyd. Roedd y ddau’n cysylltu â’i gilydd, drwy lythyr yn bennaf, ac roedd sylwadau hynod galonogol Piatigorsky yn hwb mawr i Walton (er y gallai fod yn feirniadol hefyd). Ond roedd un pwynt yr oedd Walton yn anghytuno â’r chwaraewr soddgrwth yn ei gylch: roedd ar Piatigorsky eisiau diweddglo mwy cynhyrfus a mawreddog, ond penderfynodd y cyfansoddwr gadw ei goda tawel, â’i oleuni hudolus, ac ymhen amser mae perfformwyr a sylwebwyr wedi dod i gytuno ag ef. Mae lliw ac awyrgylch arbennig yn y Concerto hwn, ac mae llawer yn credu ei fod yn adlewyrchu naws ynys Eidalaidd Ischia a ddaeth yn gartref i Walton yn y diwedd. I’r chwaraewr soddgrwth Almaenaidd Daniel Müller-Schott mae’n adlewyrchu ‘pelydrau aur yr haul, gwahanol liwiau golau [yr ynys], tonau glas y môr ac arogl yr heli’ ag ‘uniongyrchedd anghyffredin.’ Mae hynny’n arbennig o wir am y diweddglo hudolus.

Fel concertos Walton i’r feiolin a’r fiola, mae’r concerto hwn mewn tri symudiad. Mae’r Concerto i’r Soddgrwth yn cychwyn â llewyrch y gweadau cerddorfaol, cord fibraffon gwresog a ffigurau tic-toc meddal ar linynnau sy’n cael eu plycio, a’r soddgrwth yn canu alaw deimladwy, hir uwch eu pennau. Mae’r angerdd yn cynyddu yn yr adran ganol sydd ychydig yn fwy bywiog, ond yn ymdawelu â dychweliad hyfryd y thema gyntaf, wedi’i saernïo’n hyfryd, a’r ffigurau tic-toc ar y chwythbrennau y tro hwn. 

Ar yr olwg gyntaf mae’r ail symudiad yn ymddangos fel arddangosfa dân gwyllt, sy’n weddol nodweddiadol o Walton, ond mae telynegiaeth ac angerdd yn ymwthio i’r amlwg o hyd. 

Yna mae’r finale yn cyflwyno thema i ni ar soddgrwth â mudydd, â chyfeiliant cynnil, ac ar ôl unawd soddgrwth dywyll, synfyfyriol, ceir pedwar ‘darn byrfyfyr’ gwrthgyferbyniol iawn ar y thema hon, yr ail a’r pedwerydd yn ddarnau arddangos trawiadol i soddgrwth digyfeiliant. (Roedd cyfraniad Piatigorsky yn werthfawr iawn yma.) Ar y diwedd, fodd bynnag, mae thema gyntaf y concerto yn dychwelyd, â seiniau pêr telyn a selesta wedi’u hychwanegu yn awr. Y tro hwn mae telynegiaeth fwaol y soddgrwth yn gostwng yn raddol ar y diwedd, i lawr i linyn isaf yr offeryn (C), ac â’r sain hon, yn pylu’n araf, y daw’r gwaith i ben.   

EGWYL: 20 munud

1 Moderato
2 Allegro
3 Allegretto
4 Andante – Allegro

Ysgrifennodd Dmitry Shostakovich ei 10fed Symffoni ar un o adegau isaf ei yrfa amrywiol. Cafodd ei ddyrchafu i statws arwr cenedlaethol yn dilyn gorfoledd Symffoni ‘Leningrad’ yng nghyfnod y rhyfel (Rhif 7, 1941), ac roedd yn dal i gael ei ganmol ar ôl i’r Wythfed lawer tywyllach ymddangos ddwy flynedd yn ddiweddarach, ond collodd lawer o barch â’i Nawfed Symffoni led-ddisylwedd, led-ddychanol dywyll yn 1945 – nid y Nawfed corawl arwrol yr oedd y wasg Sofietaidd wedi arwain pawb i’w disgwyl o bell ffordd. Cyfeiriwyd at ei methiant honedig pan feirniadwyd Shostakovich yn hallt yng Nghyngres Gyntaf Undeb y Cyfansoddwyr yn 1948. 

Sylweddolodd Shostakovich yn fuan, am y tro o leiaf, bod yn rhaid i gyfansoddi ‘o ddifri’ fod ar gyfer drôr y ddesg yn unig. Wrth wrando ar y 10fed Symffoni, nid yw’n anodd gweld pam ei fod yn credu y byddai’n ddoeth dal y sgôr yn ôl. Mae naws bruddglwyfus i’r rhan fwyaf o’r darn. Mae galar a chynddaredd yn codi’n ddigamsyniol yn uchafbwynt canolog pwerus y symudiad cyntaf a thrwy gydol yr ail llifeiriol, tra mae’r trydydd yn llawn o’r math o hiwmor enigmatig, swta y cafodd ei gystwyo o’i herwydd yn gynharach.

Ond pan gafodd y 10fed Symffoni ei chlywed am y tro cyntaf, naw mis ar ôl marwolaeth Stalin ym mis Mawrth 1953, yr hyn a drawodd llawer o’r beirniaid oedd y ffordd ryfeddol yr oedd yn cael ei chynnal fel dadl gerddorol. Er y dwyster mawr, dirdynnol ar adegau, mae’r symudiad cyntaf wedi’i strwythuro ag anocheledd medrus, a chyfunir telynegiaeth deimladwy â gwrthbwynt cymhleth, sy’n ein hatgoffa o arddull Bach, na welwyd ei debyg yng ngweithiau symffonig cynharach Shostakovich. Y rhan fwyaf o’r amser defnyddir y palet cerddorfaol yn gynnil, ac oherwydd hyn mae’r seiniau y tynnir sylw atynt yn sefyll allan: unawd clarinét yn canu’r brif thema gyntaf ar ôl cyflwyniad tywyll gan y llinynnau yn unig, ffliwt isel yn yr ail thema a sain bythgofiadwy dau bicolo yn cydblethu’n ysgafn yn y coda.

Mae’r ail symudiad Allegro ffrwydrol ond hynod gryno yn rhaeadr o gynddaredd gwyllt, ond mae hefyd yn rhyfeddol o gyffrous – gwefr rhyddhad cathartig? 

Yna yng nghysgodion yr Allegretto, sy’n debyg i ddawns, clywn ddau fotiff sydd ag arwyddocâd cryptig arbennig. Mae’r motiff pedwar nodyn a gyflwynir gan chwythbrennau uchel ag offerynnau taro yn sillafu’r nodau D–E feddalnod–C–B, sydd mewn nodiant Almaenaidd yn cynrychioli D–Ess–C–H, h.y. llythrennau enw Shostakovich ei hun (D. Sch). Mae’r ffigur corn unigol trawiadol sy’n torri ar draws y ddawns yn sillafu’n ddyfeisgar enw un o fyfyrwyr Shostakovich, Elmira Nazirova, merch yr oedd mewn cariad â hi ar y pryd – er nad oedd hi’n rhannu’r un teimladau tuag ato ef mae’n debyg. 

Ar y dechrau mae cyflwyniad araf y finale yn dod â ni’n ôl i fewnsylliad gaeafol. Yna’n sydyn trawsnewidir ffigur ffliwt ymlusgol yn ddawns Allegro sionc, cywair mwyaf, llawn egni, â D–S–C–H yn dychwelyd mewn undod aruthrol yn yr uchafbwynt. Mae’r motiff hwn yn parhau tua’r diwedd (cyrn uchel yna tympanau’n diasbedain), gan seinio drwy’r gerddoriaeth dawns orffwyll. Gadewir i’r gwrandäwr benderfynu ai buddugoliaeth sydd yma ynteu rywbeth llawer tywyllach a mwy amwys. 

^{Nodiadau’r rhaglen © Stephen Johnson
Mae Stephen Johnson wedi ysgrifennu llyfrau ar Bruckner, Wagner, Mahler a Shostakovich, ac mae’n gyfrannwr rheolaidd i ‘BBC Music Magazine’. Am 14 blynedd roedd yn gyflwynydd ‘Discovering Music’ ar BBC Radio 3. Erbyn hyn mae’n gweithio fel awdur llawrydd ac fel cyfansoddwr.}

Er mwyn ein helpu i wella ein rhaglenni cyngherddau ar-lein, a fyddech cystal â llenwi’r arolwg 5-munud hwn?

Bywgraffiadau

Ryan Bancroft arweinydd

Magwyd Ryan Bancroft yn Los Angeles a daeth i sylw rhyngwladol am y tro cyntaf ym mis Ebrill 2018 pan enillodd y Wobr Gyntaf a Gwobr y Gynulleidfa yng Nghystadleuaeth enwog Malko i Arweinyddion Ifanc yn Copenhagen. Ym Medi 2019, cyhoeddwyd ei fod wedi ei benodi’n Brif Arweinydd Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC. Dechreuodd y rôl hon yn nhymor 2020-21. Yn dilyn ei ymweliad cyntaf â’r gwaith gyda’r Tapiola Sinfonietta, cafodd ei wahodd i fod yr Artist Cyswllt o’r tymor hwn ymlaen.

Mae wedi perfformio gyda cherddorfeydd rhyngwladol blaenllaw, gan gynnwys yr Atlanta, y BBC, Cincinnati, Dinas Birmingham, Opera Cenedlaethol Denmarc, Cerddorfa Symffoni Genedlaethol RAI, Radio Sweden a Cherddorfa Symffoni Toronto, Cerddorfeydd Ffilharmonig Rotterdam a Cherddorfa Opera Genedlaethol. Mae ein perfformiadau newydd diweddar a’r rhai sydd i ddod yn cynnwys cyngherddau gyda cherddorfeydd Symffoni Baltimore, Gothenburg a Gwlad yr Iâ ac Ensemble Intercontemporain.

Mae’n frwd dros gerddoriaeth fodern ac mae wedi perfformio gydag Ensemble Nieuw Amsterdam, cynorthwyo Pierre Boulez mewn perfformiad o’i Sur Incises yn Los Angeles, perfformio gwaith gan Sofia Gubaidulina, Cage, Tenney ac Anne LeBaron ac mae wedi gweithio’n agos gyda byrfyfyrwyr fel Wadada Leo Smith a Charlie Haden. 

Astudiodd yn Sefydliad Celfyddydau Califfornia, Conservatoire Brenhinol yr Alban ac yn yr Iseldiroedd.

Steven Isserlis soddgrwth

Mae’r chwaraewr soddgrwth o Brydain, Steven Isserlis, yn mwynhau gyrfa amrywiol unigryw fel unawdydd, cerddor siambr, addysgwr, awdur a darlledwr. Mae’n ymddangos gyda cherddorfeydd ac arweinwyr gorau’r byd, ac yn rhoi datganiadau mewn canolfannau cerddoriaeth mawr. Fel cerddor siambr, mae wedi curadu cyfresi cyngerdd ar gyfer nifer o leoliadau a gwyliau arbennig, gan gynnwys Wigmore Hall yn Llundain, 92nd St Y yn Efrog Newydd a Gŵyl Salzburg. 

Mae ganddo ddiddordeb mawr mewn perfformio hanesyddol, ac mae’n gweithio gyda llawer o gerddorfeydd offerynnau cyfnod ac yn rhoi datganiadau gyda harpsicord a fortepiano. Mae hefyd yn berfformiwr cerddoriaeth gyfoes brwd ac mae wedi rhoi sawl premiere o weithiau newydd gan gyfansoddwyr fel Johnn Tavener, Thomas Adès, György Kurtág, Heinz Holliger a Jörg Widmann.

Mae ei ddisgyddiaeth, sydd wedi ennill gwobrau, yn cynnwys gwaith gan J. S. a C. P. E. Bach, Beethoven, Brahms, Elgar, Haydn a Walton.

Er 1997 ef yw Cyfarwyddwr Artistig y Seminar Cerddorion Rhyngwladol yn Prussia Cove, Cernyw. Mae ei ddau lyfr i blant wedi’u cyfieithu i lawer o ieithoedd; cyhoeddwyd ei lyfr diweddaraf, am Gyfresi Soddgrwth Bach, yn 2021. 

Mae ei anrhydeddau yn cynnwys CBE, Gwobr Schumann Dinas Zwickau, Gwobr Piatigorsky a Medal Wigmore. Mae’n chwarae soddgrwth ‘Marquis de Corberon’ gan Stradivarius (1726), sydd ar fenthyg gan yr Academi Gerdd Frenhinol.