Jamie Phillips sy'n arwain BBC NOW

Grace Williams 
Penillion (17’) 

Ralph Vaughan Williams 
The Lark Ascending (13’) 

EGWYL: 20 munud

Béla Bartók 
Romanian Folk Dances (13’) 

Carl Nielsen 
Symffoni Rhif 6, ‘Sinfonia Semplice’ (31’) 

Madeleine Mitchell ffidil

Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC
Jamie Phillips arweinydd

Mae’r cyngerdd hwn yn cael ei ddarlledu’n fyw ar BBC Radio Cymru a’i recordio i’w ddarlledu yn y dyfodol ar raglen Afternoon Concert BBC Radio 3. Wedi hynny bydd ar gael i’w ffrydio neu ei lwytho i lawr am 30 diwrnod drwy BBC Sounds, lle ceir podlediadau ac cherddoriaeth amrywiol. Ewch i bbc.co.uk/now i gael rhagor o wybodaeth am berfformiadau i ddod.

Mae ail ran y cyngerdd hefyd yn cael ei ffilmio i’w ryddhau yn y dyfodol yng nghyfres gyngherddau digidol BBC NOW.

1 Moderato cantando
2 Allegro con fuoco 
3 Andante con tristeza
4 Allegro agitato

Mae penillion traddodiadol yn cynnwys penillion byrfyfyr Cymraeg, a genir fel arfer i gyfeiliant y delyn. Mae Grace Williams yn archwilio ysbryd y genre yn ei darn cerddorfaol, a ysgrifennwyd ar gyfer Cerddorfa Ieuenctid Genedlaethol Cymru, yn hytrach na dim ond yn defnyddio alawon Cymreig traddodiadol i greu ‘lliw lleol’ swynol. Yn wir, nid oes yr un o’r melodïau yn y gwaith pedwar symudiad hynod hwn yn ganeuon gwerin – fe wnaeth Williams eu cyfansoddi nhw i gyd ei hun. Roedd dylanwad ei hathro Ralph Vaughan Williams yn bwysig yma. Roedd ef yn gasglwr caneuon gwerin arloesol ac mae ei waith cynharach yn aml yn cynnwys themâu sydd naill ai’n draddodiadol neu sy’n swnio fel y gallent fod felly. Ond gyda threigl amser, dyfnhaodd ei ddealltwriaeth, fel nad cymaint yr alawon eu hunain ond y ffordd roeddent wedi tyfu a datblygu – yr ‘amrywiadau’ a ddeilliodd ohonynt – a adawodd eu hôl yn nyfnderoedd ei gerddoriaeth. 

Mae arddull gwreiddiol tebyg i’w gael ym Mhenillion Grace Williams: yn y symudiad cyntaf a’r trydydd yn benodol, mae’n gwau melodïau lled-fyrfyfyr o amgylch cyfeiliant syml ei rhythm, sy’n aml wedi’i liwio gan y delyn. Yn ddyfeisgar, mae’n creu’r effaith bod y llinellau melodig hyn yn llifo’n rhydd, neu o leiaf yn lled-ddi-gyswllt oddi wrth y cyfeiliant – sy’n effaith dra wahanol i’r hyn y byddech fel arfer yn ei disgwyl yng ngherddoriaeth glasurol y gorllewin. Mae’r ddau symudiad telynegol myfyriol hyn yn cyferbynnu â’r ail symudiad ‘rhyfelgar’ (ystyr con fuoco yw ‘â thân’) a cherddoriaeth ddawns hoenus y finale agitato (‘cythryblys’) – er bod hon hyd yn oed yn marw allan at y diwedd. Ceir elfen o brudd-der dwfn, cyfoethog yn y Penillion, gan ddwyn i gof nid yn unig rai o ganeuon gwerin mwyaf ingol y wlad, ond hefyd yr emyn-donau lleddf-gywair Cymreig, megis ‘Iesu! Cyfaill f’enaid cu’. Os mai dyma yw’r hyn a alwai Vaughan Williams yn ‘gerddoriaeth genedlaethol’, mae’n hynny mewn ffyrdd dwfn ac amlweddog – mewn ffyrdd sy’n gallu siarad y tu hwnt i ffiniau cenedlaethol.

<sup>Gwrando Pellach: Y Gerddorfa Ffilharmonig Frenhinol/Charles Groves (Lyrita SRCD323)

Darllen Pellach: Lutyens, Maconchy, Williams and Twentieth-Century British Music: A Blest Trio of Sirens Rhiannon Mathias (Routledge)</sup>

Madeleine Mitchell ffidil

Atgof godidog, tyner ei naws o gân yr ehedydd, ac o’r wlad y mae’n codi fry uwch ei phen, a’r caneuon gwerin a’r cymunedau gwerinol a oedd unwaith wrth wraidd diwylliant gwledydd Ynysoedd Prydain – hiraeth bugeiliol pur bid siŵr, atgof arlliwiedig o baradwys gwledig diniwed na fu erioed mewn gwirionedd? Ond fel casglwr caneuon gwerin sy’n gogwyddo i’r chwith, roedd gan Vaughan Williams brofiad personol o’r bywyd gwledig ac fe wyddai am ei elfennau tywyllach. Yn nes at y pwynt, pan ysgrifennodd The Lark Ascending yn 1914, roedd ei wlad ar drothwy rhyfel trychinebus, rhyfel yr oedd ei gyfaill agos Gustav Holst eisoes yn ei ragweld yn ei symudiad dychrynllyd ‘Mars’, yn The Planets. Erbyn perfformiad cyntaf The Lark, yn gyntaf mewn fersiwn ar gyfer y piano yn 1920, ac yna gyda cherddorfa lawn yn 1921, roedd Vaughan Williams wedi profi erchylltra’r rhyfel hwnnw’n llawn fel swyddog meddygol yn y ffosydd.

Pa mor berthnasol yw hyn i’r gerddoriaeth? I rai, mae The Lark Ascending yn llawenydd ehedog pur; ond i eraill mae rhywbeth poenus o ingol amdani hefyd – fel petai’r cyfansoddwr yn boenus o ymwybodol o ba mor aruthrol o fregus yw popeth y mae’n ei ddarlunio: y bywyd gwledig a fyddai’n fuan yn ddim ond yn atgof, byddai ei ddynion ifanc yn gelain cyn bo hir, a’r aderyn ei hun – yn rhydd, yn ecstatig, ond yn diflannu am byth yn y diwedd. Ai dathliad, ynteu marwnad yw hon?

<sup>Gwrando Pellach: James Ehnes; Cerddorfa Ffilharmonig Frenhinol Lerpwl/Andrew Manze (Onyx ONYX4212)

Darllen Pellach: Vaughan Williams: Composer, Radical, Patriot: a Biography Keith Alldritt (Robert Hale)

Gwefan: https://rvwsociety.com</sup>

EGWYL: 20 munud

1 Joc cu bâtă [Stick Dance]
2 Brâul
3 Pe loc [In One Spot]
4 Buciumeana [Dance of Buchum]
5 Poargă românească [Romanian Polka]
6 Mărunţel [Fast Dance]

Mewn cerddoriaeth, mae moderniaeth yr 20fed ganrif wedi tueddu i gael ei phortreadu fel ffenomen drefol, sy’n gynnyrch dinasoedd mawr, swnllyd, ysgubol ond cyffrous yn hytrach na chefn gwlad tawel, traddodiadol ei ffordd. Ond fe wnaeth un o arloeswyr cerddorol eithriadol y ganrif, Béla Bartók, ganfod yr ysbrydoliaeth i’w gamau beiddgar ymlaen yng ngherddoriaeth werin nwyfus, gwefreiddiol o ‘naturiol’ ei famwlad, Hwngari, a gwledydd y Balcanau i’r de. 

Gall rhai o’r darnau cerddoriaeth a greodd o’r ffynonellau cyffrous hyn ddal fod yn heriol i wrandawyr hyd yn oed heddiw, ond mae gweithiau fel ei Romanian Folks Dances (1915) wedi dod yn ffefrynnau pendant. Er bod yr alawon yn yr achos hwn i gyd yn draddodiadol, mae gosodiadau Bartók yn esgor ar rywfaint o naws cryf y gwreiddiol mewn ffyrdd na allai trawsgrifiadau ‘unionsyth’ byth wneud. Cyfansoddodd Bartók y dawnsiau hyn fel unawdau piano mewn dull digon syml i chwaraewyr ifanc cymwys allu eu chwarae, ond nid dyma ddiwedd y stori: fe wnaeth ei feiolinydd-gyfaill Zoltán Székely ei drefniant ei hun ar gyfer y ffidil a’r piano a, ddwy flynedd ar ôl eu cwblhau, fe wnaeth Bartók ei hun ailwampio’r Dances ar gyfer cerddorfa fechan – y fersiwn a glywn ni heno. 

<sup>Gwrando Pellach: Cerddorfa Gŵyl Budapest/Iván Fischer (Philips 4761799)

Darllen Pellach:Béla Bartók David Cooper (Yale UP)</sup>

1 Tempo giusto
2 Humoreske: Allegretto 
3 Proposta seria: Adagio
4 Tema con variazioni: Allegro – Allegretto un poco

Dechreuodd Carl Nielsen weithio ar ei symffoni olaf yn ystod haf 1924, mewn tref lan y môr o’r enw Skagen yng ngogledd Denmarc. Cyhoeddodd y byddai’n ‘wahanol ei naws i’m gwaith arall: yn fwy cyfareddol, llyfn’. Ceir ynddi flas ar gymeriad sgyrsiol braf y Pumawd Chwyth: ‘Rwy’n meddwl drwy’r offerynnau – fel petawn wedi ymlithro i mewn iddynt’. Teitl y symffoni fyddai, Sinfonia semplice (‘Symffoni Syml’), sy’n adlewyrchu ei ‘chymeriad cwbl eidylig’. 

Ond gwahanol iawn oedd hi yn y pendraw. Ai twyllo ei hun oedd Nielsen? Bu llawer o boen yn ei fywyd yn y gorffennol agos: yn gorfforol mewn cyfres o drawiadau ar y galon a oedd wedi dwyn ei gryfder oddi arno’n raddol; yn feddyliol yn dilyn chwalfa ei briodas a’i gredoau fel cenedlaetholwr-dyneiddiwr yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae’n ymddangos bod agoriad y symffoni, gyda chlychau llon y glockenspiel a’r brif thema werinol sionc, yn glynu wrth gynllun cychwynnol Nielsen; ond buan iawn y daw’r nodau o ofid i’r clyw: prociadau bychain ar yr offerynnau chwyth a llinynnol a llinellau ffidil disgynnol galarus wrth i’r glockenspiel geisio ailgychwyn y thema sionc. Mae’r pryder yn cynyddu drwy’r symudiad cyntaf, nes i drympedi, trombonau a’r tiwba bentyrru mewn drwy ffigurau llinynnol gwyllt, gan gyrraedd uchafbwynt croch ffyrnig. Ymhen amser daw’r symudiad i ben mewn ymostyngiad trist – neu benbleth o bosibl?

Mae’r ‘Humoreske’ sy’n dilyn yn wrthgyferbyniad rhyfedd: dawnsiau pyped herciog ar yn ail â phyliau gwatwarus ar drombôn unigol. Yna daw’r ‘Proposta seria’ (‘Datganiad difrifol’). Mae’n ‘ddifrifol’ yn bendant, ond mae’n enigmataidd hefyd: mae ffigurau llinynnol trasig aruchel yn cyferbynnu ag ymdroelli diobaith ar ffidlau mud ac wedyn yr offerynnau chwyth. Cawn dawelwch o fath; cyn i rialtwch gwyllt y finale ddechrau: caiff thema baswnau hanner gwerinol, hanner coeglyd ei thrin i galeidosgop o amrywiadau gwallgof, sy’n fanig un funud, yn gwbl ddigalon y funud nesaf. Mae’r amrywiad tua’r diwedd i’r tiwba, y drwm bas a’r seiloffon yn teimlo fel gweledigaeth o’r hyn y gwnaeth Nielsen ei hun ei alw yn ‘farwolaeth esgyrnaidd’. ‘Ond rwyf eisiau herio marwolaeth’, meddai Nielsen wrth ei ffrind. Nid symffoni syml mohoni’n siŵr, ond rhywsut mae naws hiwmor yn goroesi – drwodd hyd at nodyn olaf un y symffoni.

Nodiadau’r rhaglen © Stephen Johnson

<sup>Gwrando Pellach: Cerddorfa Symffoni Radio Denmarc/Herbert Blomstedt (Warner Classics 5008292)

Darllen Pellach:Carl Nielsen: Symphonist Robert Simpson (Kahn & Averill)

Gwefan: http://www.carlnielsen.dk/gb/</sup>

Bywgraffiadau

Jamie Phillips arweinydd

Mae galw mawr am Jamie Phillips fel arweinydd gwadd, ac yn ddiweddar bu’n arwain cerddorfeydd Ffilharmonig Philharmonia, Arnhem, Llundain, Oslo, y Royal a De’r Iseldiroedd, Cerddorfeydd Symffoni Antwerp, Odense a Radio Cenedlaethol Gwlad Pwyl, Cerddorfa Tonkünstler Fienna, Cerddorfeydd Siambr Lausanne a Munich, Camerata Salzburg a’r Orchestre National d’Île-de-France.

Mae ganddo gysylltiad agos â’r Hallé: yn dilyn ei benodiad fel Arweinydd Cynorthwyol (20 oed), creodd y gerddorfa y teitl Arweinydd Cyswllt ar ei gyfer, ac mae’n dychwelyd i arwain cyngherddau tanysgrifio ym mis Mai. Mae uchafbwyntiau eraill y tymor hwn yn cynnwys ymgysylltu â Cherddorfa Symffoni Bournemouth, cerddorfeydd Ffilharmonig Radio’r Almaen, Gogledd Orllewin yr Almaen, y Royal a Württemberg a cherddorfa Opera Glyndebourne.

Mae ei repertoire yn amrywio o’r cyfnod Baróc i’r presennol, ac mae ei recordiadau’n cynnwys gweithiau gan Tarik O’Regan a Helen Grime; y llynedd rhyddhaodd ddisg o 11 o weithiau newydd wedi eu hysbrydoli gan Amrywiadau Goldberg y cyfansoddwr Bach.

Pan oedd yng Ngholeg Cerdd Brenhinol Gogledd Lloegr, cyrhaeddodd rownd gyn-derfynol Cystadleuaeth Besançon 2011, a daeth yn ail yng Ngwobrau Arweinyddion Ifanc Gŵyl Nestlé Salzburg 2012. Yn 2016, cafodd Gymrodoriaeth Dudamel gan Gerddorfa Ffilharmonig Los Angeles.

Madeleine Mitchell ffidil

Mae Madeleine Mitchell wedi ymddangos fel unawdydd a cherddor siambr mewn tua 50 o wledydd mewn amrywiaeth eang o repertoire. 

Mae’r prif leoliadau y mae wedi perfformio ynddynt yn cynnwys Canolfan Lincoln yn Efrog Newydd, Neuadd Wigmore a Chanolfan y South Bank yn Llundain, Canolfan Seoul ar gyfer y Celfyddydau a Thŷ Opera Sydney. Mae hi wedi ymddangos gyda cherddorfeydd blaenllaw, gan gynnwys y gerddorfa Ffilharmonig Frenhinol a cherddorfa Ffilharmonig St Petersburg, Cerddorfa Symffoni Radio y Weriniaeth Tsiec ac ensembles y BBC. Mae ei huchafbwyntiau ar hyn o bryd ac yn y dyfodol yn cynnwys taith i Japan a dychwelyd i Unol Daleithiau America. 

Mae ei disgograffi enwog yn cynnwys gweithiau a ysgrifennwyd ar ei chyfer gan gyfansoddwyr fel Guto Puw, Syr James MacMillan a Howard Blake. Yn ddiweddar, cyhoeddodd ddisg o gerddoriaeth siambr Grace WiIliams, sydd wedi cael derbyniad gwresog. 

Yn 1997 creodd ŵyl y Ffidil Goch dan nawdd Yehudi Menuhin, y dathliad rhyngwladol cyntaf i archwilio’r ffidl ar draws y celfyddydau, ac a gynhaliwyd ledled Caerdydd. 

Eleni derbyniodd wobr gan Gronfa Fenter y Gymdeithas Ffilharmonig Frenhinol.