احمد زیدآبادی کارشناس امور خاورمیانه

تصویر بشار اسد روی پرچم سوریه و در زیر پرچم لبنان که در بازار دمشق به نمایش گذاشته شده است

بشار اسد با صدور فرمانی از وزارت خارجه این کشور خواسته است که هیئت دیپلماتیک سوریه برای استقرار در بیروت را در حد سفیر تعیین کند.

پیش از این، آقای اسد در دیدار با میشل سلیمان و نیکولا سارکوزی روسای جمهور لبنان و فرانسه متعهد شده بود که تا پایان سال جاری میلادی بین لبنان و سوریه روابط دیپلماتیک برقرار کند. قرار است فوزی صلوخ وزیر خارجه لبنان روز چهارشنبه (15 اکتبر)، راهی بیروت شود تا جزئیات برقراری روابط دیپلماتیک بین سوریه و کشورش را مورد بررسی قرار دهد.

از زمان استقلال لبنان در دهه ۱۹۴۰ سوریه روابط دیپلماتیک با لبنان نداشته است. از این رو، بسیاری از تحلیل‌گران مسائل خاورمیانه تصمیم بشار اسد به گشایش سفارت سوریه در بیروت را اقدامی تاریخی تلقی می‌کنند.

خودداری سوریه از برقراری روابط دیپلماتیک با سوریه، معمولا به معنای عدم به رسمیت شناختن استقلال لبنان از طرف سوریه تلقی شده است. ملی‌گرایان سوری، لبنان را بخشی از خاک سوریه می‌دانند که به زعم آنان بر مبنای «نقشه‌های استعماری» از خاک سوریه جدا شده و به استقلال رسیده است.

بر این اساس، ملی‌گرایان لبنانی نیز نسبت به نوع نگاه سوریه به کشورشان حساس‌اند و در دهه های گذشته برای کاهش یا قطع نفوذ سوریه در کشورشان مبارزه کرده‌اند.

با این حال، سوریه در بین لبنانی‌ها هواداران سرسختی نیز دارد، هوادارانی که نفوذ سوریه در لبنان را برای مقابله با اسرائیل ضروری می‌دانند.

بدین ترتیب، لبنان چندین دهه عرصه منازعه بین دو جناح مخالف و موافق سوریه بوده است.

منازعه بین دو جناح مذکور در سال ۱۹۹۰ میلادی به نقطه اوج رسید. در آن زمان ژنرال میشل عون از چهره‌های برجسته مسیحیان مارونی رهبری حرکت ضد سوری را در لبنان به عهده داشت، اما نیروهای سوری با یورش به مقر او، سبب پناهندگی او به سفارت فرانسه در بیروت و سپس تبعید او به پاریس شدند.

آنچه در سال ۱۹۹۰ امکان مقابله آسان سوریه با ژنرال میشل عون را فراهم کرد، انعقاد پیمان طائف بین گرایش‌های مختلف در لبنان بود

آنچه در سال ۱۹۹۰ امکان مقابله آسان سوریه با ژنرال میشل عون را فراهم کرد، انعقاد پیمان طائف بین گرایش‌های مختلف در لبنان بود.

پیمان طائف عملا دست سوریه را در امور لبنان باز گذاشت، هر چند که پای نفوذ عربستان در این کشور را نیز گشود.

گفته می‌شود پیمان طائف نتیجه هم پیمانی سوریه با آمریکا برای بیرون راندن ارتش عراق از کویت بوده است.

به عبارت دیگر، گویا پس از آنکه حافظ اسد، رئیس جمهور سوریه پذیرفت که به ائتلاف بین المللی به رهبری آمریکا برای جنگ با عراق بپیوندد، آمریکا نیز مخالفتی با پیمان طائف نکرد.

به هر حال، سوریه با حضور نظامی قدرتمند خود در لبنان، تا سال ۲۰۰۵ تصمیم‌گیر اصلی در این کشور کوچک به شمار می‌رفت و امیل لحود رئیس جمهور لبنان در واقع «دست نشانده» دمشق محسوب می‌شد.

آنچه این وضعیت را به هم زد، تصمیم بشار اسد به تمدید سه ساله دوران ریاست جمهوری امیل لحود در سال ۲۰۰۴ بود. این تمدید خلاف قانون اساسی لبنان بود، اما فشار سوریه سبب شد که مجلس لبنان برای تمدید ریاست جمهوری آقای لحود قانون اساسی را تغییر دهد.

اقدام آقای اسد با مخالفت رفیق حریری نخست وزیر وقت لبنان روبرو شد. آقای حریری که متحد عربستان به شمار می‌رفت، ظاهرا تلاش کرد تا بشار اسد را از تصمیمش منصرف کند، اما طبق برخی گزارش‌ها با تهدید وی روبرو شد.

قتل رفیق حریری و ۲۵ تن از همراهانش در انفجاری مهیب در فوریه سال ۲۰۰۵ در بیروت، روند رویدادهای لبنان را به زیان سوریه به هم زد.

بلافاصله پس از این قتل، یک ائتلاف ضد سوری به نام ۱۴ مارس در لبنان شکل گرفت که بعدا توانست اکثریت کرسی‌های نمایندگی مجلس لبنان را به دست آورد و فواد سینیوره را به عنوان نخست وزیر برگزیند.

همزمان به ابتکار آمریکا و فرانسه و با حمایت کشورهای عرب بویژه عربستان، شورای امنیت سازمان ملل وارد صحنه شد و با تصویب قطعنامه خواستار خروج نظامیان سوریه از لبنان و تشکیل دادگاه بین‌المللی برای محاکمه مظنونان به قتل رفیق حریری شد.

از زمانی که سوریه مذاکرات غیر مستقیم خود را با اسرائیل آغاز کرده و با انتخاب میشل سلیمان به عنوان رئیس جمهور جدید لبنان بر مبنای پیمان دوحه موافقت کرده است، بخصوص فرانسوی‌ها امیدوار شده‌اند که سوریه کل سیاست خاورمیانه‌ای خود را از جمله در باره لبنان تغییر جهت دهد

سوریه با پذیرش قطعنامه شورای امنیت، نظامیان خود را لبنان خارج کرد و موضوع تشکیل دادگاه بین‌المللی نیز دچار افت و خیزهای سیاسی شد.

خروج نظامیان سوریه از لبنان اما به معنای قطع نفوذ سوریه در لبنان نبود، زیرا متحدان سوریه به سرعت ائتلافی با عنوان ۸ مارس در لبنان تشکیل دادند و در مقابل ائتلاف ۱۴ مارس صف آرایی کردند. نکته عجیب اینکه در این زمان که میشل عون از تبعید به کشورش باز گشته بود، در میان شگفتی ناظران در صف ائتلاف ضد سوری قرار نگرفت، بلکه به ائتلاف متحدان سوریه به رهبری حزب‌الله پیوست.

پیوستن آقای عون به ائتلاف ۸ مارس، نوعی توازن شکننده و ناپایدار در لبنان پدید آورد که حتی به رغم جنگ ۳۳ روزه اسرائیل و حزب الله در تابستان سال ۲۰۰۶ ادامه یافته است.

با این همه، فشار آمریکا و فرانسه برای کاهش نفوذ سوریه در لبنان ادامه یافت تا اینکه سوریه علائمی از تغییر جهت سیاسی خود در خاورمیانه نشان داد.

از زمانی که سوریه مذاکرات غیر مستقیم خود را با اسرائیل آغاز کرده و با انتخاب میشل سلیمان به عنوان رئیس جمهور جدید لبنان بر مبنای پیمان دوحه موافقت کرده است، بخصوص فرانسوی‌ها امیدوار شده‌اند که سوریه کل سیاست خاورمیانه‌ای خود را از جمله در باره لبنان تغییر جهت دهد.

فرمان بشار اسد برای برقراری روابط دیپلماتیک با لبنان در واقع تغییرجهت آشکار سیاست سوریه در برابر لبنان است و چنانچه این حرکت، با ترسیم رسمی مرزهای دو کشور ادامه یابد، می‌توان آن را علامت مهمی از خروج سوریه از تردید نسبت به نزدیک شدن به سیاست غرب در خاورمیانه تلقی کرد.