احمد زيدآبادی کارشناس مسايل خاورميانه

وليد معلم، وزير امور خارجه سوريه شنبه گذشته در نيويورک تاکيد کرد که جنگ ۳۴ روزه لبنان فرصت اندکی برای استقرار صلح در خاورميانه پديد آورده است. وی از طرف ‌های درگير در بحران خاورميانه خواست که اين فرصت را از دست ندهند.

بشار اسد رئيس جمهور سوريه نيز در گفتگو با مجله آلمانی اشپيگل، ضمن فاصله گرفتن از موضع محمود احمدی نژاد، رئيس جمهور ايران، مبنی بر 'حذف اسراييل از نقشه خاورميانه' بار ديگر آمادگی کشورش را برای صلح با اسراييل در مقابل باز پس گيری بلندی ‌های جولان اعلام کرده است.

گفتگوی آقای اسد با اشپيگل گر چه طبق معمول، همراه با طرح انتقادهايی از سياست آمريکا در خاورميانه است، اما در مجموع از نرم شدن لحن وی در برابر آمريکا و اسراييل حکايت دارد.

بشار اسد علاقه ‌ای به پيوستن به روند صلح بدون کسب امتيازات پرسود ندارد، از همين رو، نرمش کنونی او در صورتی نتيجه خواهد داد که آمريکا و اسراييل حاضر به نرمش متقابل در برابر وی باشند

به نظر می ‌رسد آقای اسد با وجود آنکه حزب ‌الله را طرف پيروز جنگ در لبنان اعلام کرده، اما تحولات پس از جنگ را چندان به نفع خود نمی‌ داند و تلاش می‌ کند تا با تلاش ‌هايی که به منظور از سر گيری روند صلح در خاورميانه در جريان است، به نحوی همراه شود.

ظاهرا، برخی از سران عرب از جمله فواد سينيوره، نخست وزير لبنان، و ملک عبدالله، پادشاه عربستان، شرايط پس از جنگ لبنان را شبيه شرايط پس از جنگ رمضان سال ۱۹۷۳ ميلادی بين مصر و اسراييل می ‌دانند، که راه را برای امضای پيمان صلح بين مصر و اسراييل باز کرد.

اعراب و مذاکره از موضع برابر

در جنگ رمضان نيز که اسراييلی ‌ها آن را جنگ يوم کيپور می‌ نامند، مانند جنگ ۳۴ روزه لبنان، اسراييل نتوانست به پيروزی بی‌ چون و چرايی دست يابد و در مقابل، انور سادات، رئيس جمهور وقت مصر، اعلام کرد با شکستن خط دفاعی بارلو در ساحل کانال سوئز توسط ارتش مصر، افسانه شکست ناپذيری اسراييل باطل شده است.

در واقع احساس پيروزی سادات در جنگ رمضان، او را متقاعد کرد که توازن قوا بر خاور ميانه حاکم شده و او می ‌تواند از موضع برابر با اسراييل صلح کند.

به نظر می رسد برخی از سران عرب معتقدند که عدم پيروزی بی ‌چون و چرای اسراييل در جنگ لبنان، موازنه ‌ای در خاورميانه پديد آورده است که می ‌توان از آن به نفع صلحی عادلانه و از موضع برابر بهره گرفت

بر اين اساس، برخی از سران عرب نيز معتقدند که عدم پيروزی بی ‌چون و چرای اسراييل در جنگ لبنان، موازنه ‌ای در خاورميانه پديد آورده است که می‌توان از آن به نفع صلحی عادلانه و از موضع برابر بهره گرفت.

به نظر می ‌رسد که سوری‌ ها نيز تحليل کمابيش مشابهی از شرايط پس از جنگ در لبنان دارند و نمی‌ خواهند از قطار صلح احتمالی عقب بمانند.

نگرانی از انزوا

در عين حال، سوريه از انزوايی که در صورت مصالحه ساير اعراب با اسراييل، دچارش خواهد شد، بيمناک است. سوريه اينک از سوی آمريکا و متحدان اروپايی و عرب آن به عنوان بخشی از محور ايران، حزب‌ الله و حماس معرفی می‌شود؛ محوری که به زعم آنان، نظام جهانی را به چالش طلبيده است.

قاعدتا سوريه بنا به سنت سياسی دوران حافظ اسد، رئيس جمهور فقيد اين کشور، نمی‌ خواهد از صف اعراب ميانه‌رو به کلی خارج شود، در حالی که ماندن در محور ايران و حزب‌ الله، آن را از کشورهايی مانند عربستان، اردن و مصر به شدت دور می‌ کند.

با اين همه، بشار اسد علاقه ‌ای به پيوستن به روند صلح بدون کسب امتيازات پرسود ندارد، از همين رو، نرمش کنونی او در صورتی نتيجه خواهد داد که آمريکا و اسراييل حاضر به نرمش متقابل در برابر وی باشند.

تشکر کم سابقه چند هفته پيش کاندوليزا رايس، وزير امور خارجه آمريکا، از دولت سوريه به دليل حفاظت از سفارتخانه اين کشور در دمشق در مقابل يک حمله تروريستی، اين گمانه را دامن زد که آمريکا نيز برای تغيير سياست خود در برابر سوريه آمادگی دارد، اما نطق جرج بوش، رئيس جمهور آمريکا، در اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل، نشانه ‌ای از نرمش در برابر سوريه با خود نداشت.

سرسختی اسرائيل؛ بی اعتمادی سوريه

با اين همه، دولت اهود اولمرت، نخست وزير اسراييل، در برابر دولت بشار اسد همچنان سرسختی نشان می ‌دهد. هر چند که امير پرتز، رهبر حزب کارگر و وزير دفاع اسراييل، برای آغاز مذاکره با سوريه از خود تمايل نشان داده است، اما رهبران حزب کاديما به رهبری اولمرت، از موضع دولت آريل شارون نخست وزير پيشين اسراييل مبنی بر عدم ارتباط با سوريه عقب ننشسته‌ اند.

از همين رو، دولت اولمرت، درخواست اسد برای صلح را رد کرده و از وی خواسته است که او حسن نيت خود را نه در حرف بلکه در عمل نشان دهد. مقام‌های دولت اسراييل می گويند تا زمانی که دمشق از رهبران تبعيدی حماس و جهاد اسلامی فلسطين، ميزبانی می‌ کند و به حمايت خود از حزب ‌الله لبنان ادامه می ‌دهد، درخواست او را برای برقراری صلح باور نخواهند کرد.

به نظر می ‌رسد که مانع اصلی از سرگيری مذاکرات اسراييل و سوريه در شرايط حاضر، اصرار هر يک از دو طرف مناقشه به برداشتن گام نخست از سوی ديگری است.

اگر به واقع، همين مساله مانع اصلی باشد، احتمالا از طريق ميانجی‌گری طرف‌های ثالث بر طرف خواهد شد، البته اگر بی‌اعتمادی دو طرف به يکديگر به حدی نرسيده باشد که جايی برای ميانجیگری باقی نگذاشته باشد.