احمد زيدآبادی کارشناس مسائل ايران و خاورميانه

	استقرار احتمالی نيروهای حافظ صلح اروپايی در نوار غزه که ايتاليا از آن سخن گفته است، می ‌تواند سرآغاز دخالت جدی‌ تر اتحاديه اروپا در خاورميانه تلقی شود

پس از تصويب قطعنامه ۱۷۰۱ در شورای امنيت سازمان ملل متحد و اعلام آتش بس بين اسرائيل و نيروهای حزب‌ الله لبنان، کشورهای اروپايی برای فرستادن نظاميان خود به جنوب لبنان برای کمک به استقرار ارتش آن کشور در حد فاصل رود ليطانی تا مرز اسرائيل، مردد به نظر می ‌رسيدند.

در اين بين، فرانسه با اعلام اينکه در مرحله نخست، بيش از دويست نظامی به لبنان اعزام نخواهد کرد، به ترديد بين ‌المللی در جدی بودن قصد اروپا برای ايفای نقش مؤثر در بحران خاورميانه دامن زد، اما تصميم بعدی کشورهای اروپايی برای اعزام حدود هشت هزار نظامی برای پيوستن به نيروهای حافظ صلح سازمان ملل در جنوب لبنان (يونيفيل) تا حد زيادی از اين ترديد‌ها کاست.

اينک که کشورهای اروپايی از جمله ايتاليا و فرانسه برای گسيل نيرو به جنوب لبنان از خود جديت نشان می ‌دهند، تقريباً شکی باقی نمانده است که اتحاديه اروپا وارد مرحله نوينی از سياست خود در خاورميانه می ‌شود.

در واقع، پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی بر اثر جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۸، اکثر کشورهای تازه ظهور عربی خاورميانه تحت قيموميت دو قدرت استعماری آن روزگار يعنی بريتانيا و فرانسه در آمدند.

اين وضعيت کمابيش تا پايان جنگ دوم جهانی در سال ۱۹۴۵ ادامه يافت و از آن پس، خاورميانه عربی بتدريج صحنه نفوذ و زورآزمايی دو ابر قدرت تازه به دوران رسيده يعنی آمريکا و اتحاد شوروی شد.

اگر نيروهای تحت فرماندهی اروپا در جنوب لبنان موفق به اجرای دقيق و کامل قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنيت و استقرار نظم و ثبات در مرز اسرائيل و لبنان شوند، اين مسئله اعراب و اسرائيل را متقاعد خواهد کرد که اروپا می ‌تواند در حوزه منازعه فلسطينيها و اسرائيل نيز نقش مثبت و مؤثری بازی کند

با فروپاشی اتحاد شوروی در اوائل دهه ۱۹۹۰ ميلادی، آمريکا عملاً به صورت تنها قدرت مؤثر در خاورميانه درآمد، موقعيتی که سران کاخ سفيد برای استقرار نظم مورد دلخواه خود در خاورميانه بی‌ نظير يافتند.

اما خاورميانه پيچيده ‌تر و پرمشکلتر از آن بود که بسرعت نظم مورد نظر آمريکا را بپذيرد، از همين رو تلاشی که با ابتکار آمريکا برای ايجاد صلح بين اسرائيل و اعراب در سپتامبر ۱۹۹۱ در مادريد آغاز شد، به رغم فراز و فرودهای آن، منجر به صلحی همه جانبه نشد.

وضعيت بغرنج خاورميانه و بويژه ظهور بنيادگرايی اسلامی در منطقه، آمريکا را ترغيب کرد که پس از انهدام برجهای تجارت جهانی در نيويورک در يازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، به دخالت مستقيم نظامی برای تحميل نظمی تازه به خاورميانه مبادرت کند.

اين اقدام با حمله نظامی آمريکا به عراق در سال ۲۰۰۳ آغاز و منجر به سرنگونی دولت صدام حسين شد.

وقايع بعد از جنگ در عراق نشان داد که نيروهای خفته بسياری در خاورميانه برای خنثی کردن برنامه آمريکا در اين منطقه وجود دارد.

از همين رو، حمله به عراق نه فقط سبب هموار شدن راه صلح بين اسرائيل و اعراب نشد، بلکه آن را وارد مراحل دشوارتری کرد.

در همه اين مراحل و در حالی که آمريکا به طراحی و اجرای برنامه ‌های خاص خود در خاورميانه اشتغال داشت، از اروپا صدای واحدی بر نمی‌ خاست.

اتحاديه اروپا با متهم کردن آمريکا به تکروی، بر اين نظر بود که ايالات متحده نه فقط علاقه‌ ای به دخالت اروپا در ابعاد پيچيده بحران خاورميانه ندارد، بلکه هر تلاشی در اين جهت را خنثی می‌ کند

برخی کشورهای اروپايی نظير بريتانيا به همراهی با آمريکا مبادرت کردند، بدون آنکه همراهی آنها به پررنگ شدن نقش اتحاديه اروپا در بحران خاورميانه منجر شود.

برخی ديگر از قدرتهای اروپايی متناسب با شرايط يا به انتقاد از سياست آمريکا پرداختند يا اينکه، موضع ناظر در پيش گرفتند.

در واقع، اتحاديه اروپا با متهم کردن آمريکا به تکروی، بر اين نظر بود که ايالات متحده نه فقط علاقه‌ ای به دخالت اروپا در ابعاد پيچيده بحران خاورميانه ندارد، بلکه هر تلاشی در اين جهت را خنثی می‌ کند.

در مقابل، آمريکا نيز اتحاديه اروپا را متهم می ‌کرد که از اراده سياسی لازم برای دخالت مؤثر در بحرانهای بين‌ المللی برخوردار نيست و بخصوص، نمی‌خواهد خطرات و هزينه ‌های چنين دخالتی را بپذيرد.

به نظر می ‌رسد جنگ ۳۴ روزه لبنان تا اندازه‌ ای به اين نزاع پنهان پايان داده است، زيرا از سويی، آمريکا با دور نگهداشتن خود از حضور در نيروهای حافظ صلح، با اصرار اين نقش را به اروپا واگذار کرده و از ديگر سو، اروپا با پذيرش هزينه اعزام نيروهای خود به منطقه پر خطر جنوب لبنان، اراده ‌ای جدی برای ايفای نقش در خاورميانه از خود نشان داده است.

قاعدتاً اگر نيروهای تحت فرماندهی اروپا در جنوب لبنان موفق به اجرای دقيق و کامل قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنيت و استقرار نظم و ثبات در مرز اسرائيل و لبنان شوند، اين مسئله، اعراب و اسراييل را متقاعد خواهد کرد که اروپا می ‌تواند در حوزه منازعه فلسطينيها و اسرائيل نيز نقش مثبت و مؤثری بازی کند.

استقرار احتمالی نيروهای حافظ صلح اروپايی در نوار غزه که ايتاليا از آن سخن گفته است، می ‌تواند سرآغاز دخالت جدی‌ تر اتحاديه اروپا در خاورميانه تلقی شود.

چنين دخالتی از سويی سياست يکجانبه ‌گرای آمريکا را که بين اعراب متهم به حمايت بی ‌قيد و شرط از اسرائيل است، تعديل می‌ کند و از سوی ديگر، چشم‌ انداز صلح و ثبات در خاورميانه را روشنتر می ‌کند.