سينا سعدی

	نگاه نو

مقصود از نشریات در اینجا هفته نامه و ماهنامه ها و گاهنامه هاست وگرنه روزنامه ها در این زمینه از مدتی پیش می نویسند و پیشگام آنها روزنامه شرق بود که صفحه ويژه خود را از یکصد روز مانده به یکصدمین سالگرد انقلاب مشروطه آغاز کرد.

در ویژه نامه نگاه نو که با همکاری چند تن از جمله لطف الله آجدانی، نادر انتخابی، رضا رضایی، خسرو شاکری، فخرالدین عظیمی، محمد علی موحد و کامران پور صفر منتشر شده، چند مطلب مهم و جذاب چاپ شده است.

مهمترین این مطالب در ارتباط با انقلاب مشروطه شاید مقاله « ترکان جوان و انقلاب مشروطه ایران » نوشته نادر انتخابی باشد که در آن رویدادهای مشروطیت ایران در روزنامه "طنین" استانبول، وابسته به ترکان جوان بازتاب یافته است.

این مقاله از این جهت اهمیت دارد که همزمان با انقلاب مشروطیت ایران، ترکان جوان در عثمانی، در کار کسب قدرت به معنی دگرگون کردن حکومت کهنه و پدید آوردن حکومت جدید بودند. علاوه براین، ترکان جوان که به اروپا نزدیک تر بودند و به همین جهت زودتر با مدرنیسم آشنایی یافته بودند تأثیر بسزایی بر ایرانیان منورالفکر دوره مشروطه و نیز در مجموع بر اصلاحات ایران داشته اند، و مهمتر اینکه تأثیر ترکان جوان و نیز پیشرفتهای کشور همسایه بر ایران هنوز هم چندان شناخته شده نیست.

آقا اوغلو انقلاب مشروطه ایران را با انقلاب ترکان جوان که در سال 1908 به ثمر رسید و حکومت عثمانی را برانداخت مقایسه می کند و می گوید: در کشور عثمانی سازمانهای سیاسی ورزیده ای چون جمعیت « اتحاد وترقی » وجود داشت که سالها با حکومت مستبد سلطان عبدالحمید پیکار کرده بود. با وجود این در عثمانی نیز استبداد پس از سقوط عبدالحمید دوم بر جای ماند.

مقاله آقای انتخابی شامل چهار بخش است. بخش نخست گزارشی از چگونگی بازتاب رویدادهای جنبش مشروطه خواهی ایران در روزنامه "طنین" است، بخش دوم به فعالیت های « انجمن سعادت ایرانیان » - که از انجمن های تأثیرگذاری بوده که به قول احمد کسروی باید نامش در تاریخ مشروطه ایران بماند – اختصاص دارد، بخش سوم، اختلافات مرزی ایران و عثمانی در دوره مشروطه و برخورد ترکان جوان با این موضوع را بر می رسد.

می دانیم که تجاوز ترکان عثمانی در آن دوره بر انقلاب ایران تأثیر منفی گذاشت و از جمله سبب شد که ایرانیان آزادی خواه نتوانند از سفارت عثمانی کمک بگیرند و احتمالا به جای رفتن به سفارت کشور مسلمان عثمانی به سفارت بريتانيا پناهنده شدند.

اما بخش چهارم که مهمترین بخش مقاله است به معرفی و تاملات « احمد آقا اوغلو »، از ترکان جوان و روشنفکران برجسته عثمانی، درباره استبداد ایرانی اختصاص دارد.

به عقیده احمد آقا اوغلو انقلاب مشروطیت ایران، « حلقه ای از انقلاب های خاور و پژواکی از انقلاب فرانسه بود که پس از یکصد سال و به شکلی کژ و کوژ به این گوشه جهان » رسیده بود. « انقلاب در شرایطی به پیروزی رسید که بیشتر ایرانیان معنای واژه های "قانون" و "آزادی" را نمی دانستند و کشور فاقد یک گروه نخبگان مدرن بود که جای دیوانیان کهنه اندیش و درباریان فاسد را بگیرد ».

دکتر موحد، کسروی را مردی می بیند دارای سه کشش قوی. « کشش به سوی زبان و کششی به سوی تاریخ و کششی به سوی دین. مردی با سه شخصیت مختلف و سه چهره متمایز. عملکرد کسروی در هر سه نقش ریشه در نوجوانی یعنی آموخته های اوایل زندگانی وی داشت.

آقا اوغلو آنگاه انقلاب مشروطه ایران را با انقلاب ترکان جوان که در سال 1908 به ثمر رسید و حکومت عثمانی را برانداخت مقایسه می کند و می گوید: در کشور عثمانی سازمانهای سیاسی ورزیده ای چون جمعیت « اتحاد وترقی » وجود داشت که سالها با حکومت مستبد سلطان عبدالحمید پیکار کرده بود. با وجود این در عثمانی نیز استبداد پس از سقوط عبدالحمید دوم بر جای ماند.

به گفته آقا اوغلو « انقلاب ترکان جوان که در آن توده های مردم کوچک ترین نقشی نداشتند پیامد فعالیت گروهی از افسران جوان تجددخواه بود » اما « این انقلاب به رغم شور و شوقی که در آغاز برانگیخت، نتوانست ترکان را بسیج کند و شیوه و سیاق زیست و اندیشه کهن را دگرگون سازد ».

آقا اوغلو سپس به مسئولیت روشنفکران در ناکامی های انقلاب مشروطه و انقلاب ترکان جوان اشاره می کند و می گوید: «روشنفکران یا اهل فکر در طول تاریخ اسلام همواره تابع و سر سپرده قدرت بوده اند و از همین رو از قوه نقد بی بهره مانده اند. این روحیه تسلیم به قدرت چنان در جانها ریشه دوانده که حتا پس از سقوط حکمران مستبد نیز از بین نمی رود. گذشته از تسلیم و رضای روشنفکران، یکی دیگر از دلایل تداوم استبداد، نظام آموزشی جوامع اسلامی است. در عثمانی هر چند مدارس جدید تأسیس شدند روحیه کهن همچنان بر جانها چیره ماند ».

به نوشته آقای نادر انتخابی « آقا اوغلو اندیشه های سعدی را تبلور پیراسته » روحیه کهن می دانست و می گفت جهان بینی سعدی « فاقد ارزشهایی است که امروز بتواند الهام بخش ما باشد » خاموشی که سعدی در باب فواید آن سخنها رانده و حکایتها پرداخته با روح جهان مدرن بیگانه است. « ما هنوز بین اروپا و ایران مرددیم » اما « چه بخواهیم و چه نخواهیم باید ژان ژاک روسو را به سعدی ترجیح دهیم ».

	در ایران نام کسروی با تاریخ مشروطیت آمیخته است

مقاله برجسته دیگر این شماره نگاه نو، « کسروی و تاریخ مشروطه او » نوشته دکتر محمد علی موحد است.

در ایران نام کسروی با تاریخ مشروطیت آمیخته است. موحد در این مقاله زندگی کسروی را به سه بخش تقسیم کرده است: « یک دوره سی ساله از کودکی و نوجوانی تا ترک تبریز و سفر به تهران در 1299، که پایه های محکم سواد او در این دوره ریخته شد، شخصیت او بالغ گردید و قوام یافت. بخش دوم زندگی کسروی یک دوره ده ساله بود از 1299 تا 1309 که جلد اول کتاب "آیین" در آن سال انتشار یافت. کسروی در این بخش از زندگی، به عنوان دانشمندی نامدار و محققی زبر دست در زمینه های زبان و تاریخ شناخته شد و عزت و حرمت فراوان یافت. بخش سوم از 1309 تا قتل او در 20 اسفند 1324 ، کمابیش به مدت پانزده سال، ادامه یافت و تاریخ مشروطه محصول این دوره از زندگی کسروی است ».

دکتر موحد، کسروی را مردی می بیند دارای سه کشش قوی. « کشش به سوی زبان و کششی به سوی تاریخ و کششی به سوی دین. مردی با سه شخصیت مختلف و سه چهره متمایز. عملکرد کسروی در هر سه نقش ریشه در نوجوانی یعنی آموخته های اوایل زندگانی وی داشت. می توان گفت کسرویِ زبان شناس، خود را در حدود چهل سالگی بازنشسته کرد و کسروی مورخ، در اوج شهرت و شکوفایی دست به خودکشی زد و کسروی سوم که داعیه دار اصلاح عالم و پرچمدار آیینی نو بود به پنجاه سالگی در 20 اسفند 1324 در کاخ دادگستری، شعبه 7 بازپرسی دادسرای تهران، با حمله دو برادر که عضویت فداییان اسلام را داشتند از پای درآمد ».