خسرو خواجه نوری پژوهشگر تاريخ معاصر ايران

	يپرم خان ارمنی پس از سالها مبارزه و نبرد های پرشمار در سنگر مشروطه خواهی دست آخر در 48 سالگی در يک صحنه رزم کشته شد

يپرم در سال ۱۲۴۴ خورشيدی در يکی از توابع گنجه (واقع در جمهوری آذربايجان امروزی) موسوم به « پور سوم» به دنيا آمد. او از جوانی به خاطر روحيه ماجراجويی با گروه های مسلح آشنايی پيدا کرد و وارد عرصه مبارزه و فعاليت عليه سياست های ضد ارامنه امپراتوری عثمانی شد.

او در فاصله سالهای ۱۲۶۶ تا 1268 (خورشيدی) عضو گروه فدائيان ارمنستان جوان بود. چون دولت روسيه قصد دستگيری مخالفان را داشت، يپرم با گروهی از ارامنه بر آن شد که به خاک عثمانی پناهنده شود اما به دست مرزداران روسيه گرفتار شد.

پس از دوسال بلا تکليفی در زندان تفليس، دادگاه روسيه تزاری يپرم و يارانش را به ۲۴ سال زندان با اعمال شاقه محکوم کرد و همگی را به ساخالين در سيبری فرستاد.

يپرم پس از سه سال که تبعيد و زير نظر بود به اتفاق سه نفر از تبعيد شدگان از سيبری فرار کرد و از مرز روسيه به ترتيبات خاصی گذشت و خود را به ژاپن رساند. پس از اقامتی کوتاه در ژاپن به سوی ايران راه افتاد تا اهداف حزبی خود را پيگيری کند. او مدتی در شهر ارسباران و تبريز اقامت گزيد و مشغول تبليغ برای حزب 'داشناک' يا تندروان ارمنی بود.

يپرم بيش از اندازه به خود می نازد و الحق رشيد هم هست با هفت تير وارد سنگر شخص رشيدخان شده است و رحيم خان از ترس مسلسل فرار کرده است مخبرالسلطنه هدايت، والی وقت آذربايجام

در سال ۱۲۷۹ خورشيدی يپرم از طرف فرقه داشناک برای تشکيل حزب در گيلان ماموريت يافت. وی در دوره حضورش در گيلان در اداره راه سازی مشغول به کار شد و سپس در رشت کوره آجرپزی راه انداخت و به آجرپزی مشغول شد.

گروهی از قفقازيان و ارمنيان تندرو به عنوان کارگر به رشت آمده و در آنجا مشغول به کار شدند. اين کارگرها بعدها فوج مجاهدين فدايی ارمنی را شکل دادند که به سرکردگی يپرم خان در سال ۱۳۲۷ قمری همراه با سپهدار تنکابنی از رشت راهی تهران شدند.

شايد پر بی راه نباشد اگر بگوييم از اين زمان به بعد يپرم در هر گوشه از ايران که نياز به او و يارانش بود حاضر می شد و روياروی مستبدان و طرفداران آنها می ايستاد و می جنگيد.

پس از فتح تهران و خلع محمدعلی شاه قاجار از سلطنت، که يپرم خان نقشی اساسی در اين پيروزی داشت، روزنامه ها اخبار فتح و رشادت های يپرم را منعکس کردند. در اين ايام هيات مديره ای تشکيل شد و يپرم را با دادن اختياراتی نامحدود به رياست شهربانی کل پايتخت، يعنی تهران، منصوب کرد.

	پس از فتح تهران و خلع محمدعلی شاه هياتی تشکيل شد و يپرم را با دادن اختياراتی نامحدود به رياست شهربانی کل پايتخت، يعنی تهران، منصوب کرد

در اين سال يپرم که سرکردگی پنجاه نفر از مجاهدان را به عهده داشت به همراه دويست نفر بختياری به سرکردگی جعفر قلی خان سردار بهادر، که بعدا ملقب به سردار اسعد شد، و با کمک عده ای قزاق برای دفع ياغيان آذربايجان فرستاده شدند.

اين درگيری با پيروزی يپرم خان و همراهانش به پايان رسيد تا رحيم خان سردار نصرت چلپيانلو که مهمترين و سرکرده ياغيان بود به روسيه فرار کرده و پناهنده شود. مخبر السلطنه هدايت که در اين هنگام والی آذربايجان بود، در کتاب خاطرات و خطرات می نويسد: "يپرم بيش از اندازه به خود می نازد و الحق رشيد هم هست با هفت تير وارد سنگر شخص رشيدخان شده است و رحيم خان از ترس مسلسل فرار کرده است."

محمدعلی شاه با اينکه از ايران گريخته بود، اما به تحريکات خود ادامه می داد. در سال ۱۳۲۹ قمری هنگام بازگشت شاه مخلوع به ايران جنگ هايی ميان قوای هوادار محمدعلی شاه و نيروهای دولتی (مشروطه خواهان) صورت گرفت. سرکرده نيروی دولتی يپرم خان بود و توانست در نزديکی ورامين قوای طرفدار محمدعلی شاه به فرماندهی ارشدالدوله را شکست دهد و خود او را هم دستگير کند.

پيکر يپرم خان را به تهران آوردند و طی مراسم باشکوهی در صحن کليسای مريم تهران به خاک سپردند. نيم تنه وی کار ليليت تريان همچنان در صحن آن کليسا باقی است و وسايل شخصی و لباس های اين مبارز ارمنی نيز هم اکنون در موزه جلفای اصفهان نگهداری می شود

ارشدالدوله بلافاصله در دادگاهی صحرايی به مرگ محکوم شد و حکم وی نيز بدون کمترين درنگ به اجرا درآمد.

اندکی پس از اين ماجرا، که يپرم خان با جنازه ارشدالدوله به تهران بازگشت، قوای دولتی برای دفع سالار الدوله به سمت غرب رهسپار شد. در اين لشکرکشی نيز يپرم يکی از سرکردگان بود.

يپرم خان و همراهانش به هنگام عزيمت از همدان به سمت کرمانشاه به قلعه شورجه که اهالی آن با سالار الدوله همراهی کرده بودند، يورش بردند که در ميانه تيراندازی ها گلوله ای به وی اصابت کرد و همانجا در حالی که ۴۸ سال سن داشت، جان باخت. بعدها روشن شد که ضارب عبدالباقی، ارباب آن آبادی، بوده و قرار شد که او را برای بازپرسی و صدور حکم به تهران بفرستند.

پيکر يپرم خان را به تهران آوردند و طی مراسم باشکوهی در صحن کليسای مريم مقدس تهران به خاک سپردند. نيم تنه وی کار ليليت تريان همچنان در صحن آن کليسا باقی است و وسايل شخصی و لباس های اين مبارز ارمنی نيز هم اکنون در موزه جلفای اصفهان نگهداری می شود.