سازمان ملل چگونه 'نسل‌کشی' ایزدیان را به رسمیت شناخت؟

بر خلاف بسیاری از فجایع بشری تاریخ معاصر که روند دادخواهی و رسیدگی قضایی به آنها سالها بعد صورت گرفته، کشتار ایزدیان، به فاصله ای اندک از وقوع آن، از سوی سازمان ملل متحد به عنوان "نسل‌کشی" معرفی شده است. شاید این مهمترین دستاورد برای جامعه ایزدیان باشد که دو سال پیش در چنین روزهایی، به فجیع‌ترین شکل ممکن، هدف کشتار سازماندهی شده گروه موسوم به "دولت اسلامی" (داعش) داعش قرار گرفتند.

روز سوم اوت سال ۲۰۱۴ گروه داعش که به تازگی موصل را به تصرف خود در آورده بود، با حمله به منطقه و شهر شنگال (سنجار)، که آن زمان از جمله محل سکونت صدهاهزار ایزدی بود، مردان ایزدی را به طور دستجمعی کُشت. نیروهای داعش، سپس کودکان را از خانواده‌ها جدا کردند و بعد از تجاوز به زنان، آنها را به اسارت گرفتند تا بدین‌ترتیب یکی دیگر از فجایع بزرگ قرن بیست و یکم رقم زده شود.

شنگال، جزو مناطق مورد مناقشه حکومت عراق و حکومت اقلیم کردستان است. این شهر در پی سقوط موصل به کنترل نیروهای پیشمرگه درآمد. در زمان حمله، شنگال در کنترل نیروی پیشمرگه اقلیم قرار داشت و جز درصد محدودی از پلیس راهنمایی و رانندگی منتسب به حکومت مرکزی، نیروی دیگری در آن مستقر نبود. گزارش‌های منتشر شده نشان می‌دهد که هیچ نیرویی مقابل داعش مقاومت نکرد و این گروه تقریبا بدون درگیری شهر را اشغال کرد.

در نوامبر ۲۰۱۵، این شهر در حالی که جز ویرانه‌ای از آن باقی نمانده بود، از سوی نیروهای کُرد آزاد شد. افرادی توانستند از دست داعش فرار کنند و بر فاجعه کشتار ایزدیان شهادت بدهند. گورهای دسته‌جمعی زیادی کشف شد که نشان از عمق فاجعه قتل‌عام پیروان این اقلیت دینی داشت. با اینکه هنوز آمار دقیقی از قربانیان در دست نیست، اما گفته می‌شود صدها نفر از بازماندگان آنها همچنان در اسارت هستند.

قتل‌عام، بردگی جنسی و جابه‌جایی سیستماتیک

در ماه ژوئن امسال، کمیسیون تحقیق سازمان ملل با اعلام اینکه داعش علیه ایزدی‌های عراق و سوریه مرتکب "نسل‌کشی" شده، در گزارشی اعلام کرد که داعش با "هدف نابودی" این اقلیت مذهبی به "فجیع‌ترین جنایات" از جمله کشتار، شکنجه، بردگی جنسی دست زده است. این گزارش هشدار داد که هدف گروه داعش "نابودی کامل" ایزدیان است.

پیش از سازمان‌ملل، پارلمان، وزارت خارجه و مقامات سیاسی برخی از کشورها ارتکاب "نسل‌کشی" ایزدیان در عراق را تائید کرده بودند، اما گزارش کمیسیون تحقیق سازمان ملل بالاترین مرجع حقوقی است که تاکنون از فاجعه شنگال به عنوان نسل‌کشی یاد کرده است.

دولت کانادا، بر اساس این گزارش، قتل‌عام ایزدیان را در سال ۲۰۱۴ "نسل‌کشی" دانست. پیش از آن وزارت خارجه آمریکا هم در مارس ۲۰۱۶، کشتار اقلیت‌های مذهبی عراق و سوریه از سوی داعش را "جنایت علیه بشریت و پاکسازی نژادی" نامیده بود.

در دسامبر ۲۰۱۵ نیز بیش از ۶۰ عضو پارلمان بریتانیا، از نخست‌وزیر این کشور خواستند که سازمان ملل را تحت فشار بگذارد تا قتل و شکنجه اقلیت‌های مذهبی به دست داعش در سوریه و عراق به عنوان "نسل‌کشی و جنایت جنگی" شناخته شود.

پشکو شمسی، از پژوهشگران کمسیون تحقیق سازمان ملل که در نوشتن گزارش ماه اوت مشارکت داشته می‌گوید "گروه تحقق ما از اولین روز حمله داعش به شنگال نحوه قتل‌عام، روند اسارت و شیوه انتقال آنها به سوریه را تحت نظر داشت. از همان ابتدا مدارکی به دست آوردیم که نشان می‌داد این یک حمله عادی مانند مثلا حمله به موصل یا یک مورد نقض ساده حقوق‌بشر نیست."

او توضیح می‌دهد: "به مرور متوجه شدیم که داعش مردان ایزدی را قتل‌عام می‌کند، اطفال را از خانواده‌ها جدا کرده و کودکان پسر را بعد از تغییر دین به جنگ می‌برد، به زنان تجاوز می‌کند و بعد از انتقال سیستمایک آنان به سوریه، به عنوان برده جنسی در معرض خرید و فروش می‌گذارد."

طبق کنوانسیون سازمان ملل متحد، نسل‌کشی به جنایاتی خشونت‌بار علیه یک ملیت، نژاد، قوم و یا گروه مذهبی گفته می‌شود که "به قصد و نیت نابودی کامل و یا بخشی از آن" صورت می‌گیرد.

آقای شمسی می‌گوید: "نسل‌کشی یکی از موضوعات حساس حقوقی است. ما تحقیقات خود را از حلب و حسکه در سوریه تا مناطقی در عراق ادامه دادیم. متوجه شدیم که داعش یک نظام مشخص تجاوز جنسی و برده‌داری تاسیس کرده است. عناصر این گروه برای خرید و فروش زنان ایزدی از قوانین و دیوان‌سالاری تعریف شد‌ه‌ای پیروی می‌کنند. اسامی زنان ثبت می‌شود و آنها موجودیت قانونی می‌یابند که در بحث نسل کشی بسیار پر اهمیت است. بررسی شنگال به عنوان نسل‌کشی در کمسیون تحقیق حدود یک سال طول کشید."

گزارش سازمان ملل، گام نخست

نسل‌کشی که یکی از مباحث مساله‌دار در حقوق بین‌الملل است، بزرگترین جنایتی دانسته می‌شود که ممکن است علیه بشریت صورت گیرد. بسیاری از نسل‌کشی‌های تاریخ، از جمله نسل‌کشی رواندا در سال ۱۹۹۴، سال‌ها بعد از وقوع آنها در دادگاه‌های بین‌المللی مورد رسیدگی قرار گرفتند.

طبق کنوانسیون جلوگیری از نسل‌کشی، رسیدگی به این جرم و همچنین جنایت علیه بشریت مشمول زمان نخواهد شد و "تاریخ ارتکاب این جرایم در مجازات تغییری ایجاد نخواهد کرد."

پشکو شمسی می‌گوید: "رسیدگی به مسولیت نسل‌کشی‌های تاریخ بعد از به رسیمت‌شناخته شدن آن در سازمان ملل آغاز می‌شود. همواره در گام نخست گزارشی از وضعیت تهیه شده است. حال ممکن است متولی این گزارش مانند مورد شنگال، مستقیما سازمان ملل باشد یا نهادهای جهانی مدافع حقوق‌بشر و کمیسیون‌های ویژه بین‌المللی."

به گفته این محقق سازمان ملل، ارائه کیفرخواست "نسل‌کشی" ایزدی‌ها در دادگاه لاهه مستلزم شکایت دولت‌های عراق و سوریه از داعش است، اما این دو کشور تا کنون "توافقنامه رُم" را که شالوده و اساس کار دادگاه جنایات بین‌المللی است، امضا نکرده‌اند. در چنین شرایطی دیگر کشورهای امضا‌کننده و هیئت‌های بین‌المللی می‌توانند از طریق شواری امنیت سازمان‌ ملل اقامه دعوی کنند.

بازگشت ۱۶ هزار از حدود ۴۰۰ هزار آواره

از زمان حمله داعش به شنگال بیش از ۴۰۰ هزار نفر آواره شده‌اند،‌ اما تا کنون تنها ۱۶ هزار نفر توانسته‌اند به محل سکونت خود بازگردند. با وجود آزادی این منطقه اما از فراز کوهستان شنگال هنوز می‌توان خط دفاعی داعش در دیگر مناطق را دید.

ایزدی‌ها به عنوان یک اقلیت مذهبی، ده‌ها بار در محل سکونت خود مورد تعرض و کشتار جمعی قرار گرفته‌اند. منابع ایزدی خود می‌گویند بیش از۷۰ مورد از سوی گروه‌ها، حکومت‌ها و جوامع مختلف هدف قرار گرفته‌اند. بی‌جهت نیست که بسیاری از آنها می‌گویند اعتماد خود به شنگال را برای همیشه از دست داده‌اند.

داعش در همان ماه‌های نخستین اشغال شنگال، اقدام به تخریب آثار باستانی و اماکن مقدس ایزدیان کرد. شهر هنوز از ابتدایی‌ترین خدمات محروم است.

اکتبر سال ۲۰۱۴ در سلیمانیه کردستان عراق ایزدیانی را ملاقات کردم که در پی حمله داعش به آنجا پناه برده بودند. آنها می‌گفتند "هرگز به شنگال باز نخواهیم گشت." تعدادی نیز تایید کردند که هیچ نیروی در زمان حمله از آنها حمایت نکرده و شهر بدون مقاومت تسلیم مهاجمان شده است.

چرا ایزدیان به شنگال بر نمی‌گردند؟

طبق قوانین جنگ، گروه‌های درگیر در یک منطقه مسکونی، حتی در شرایطی که شکست بخورند، باید به غیرنظامیان اعلام کنند که خط دفاعی آنها دقیقا کجا شکسته و به آنها هشدار بدهند که به سرعت اقدام به تخلیه منطقه کنند؛ توصیه‌ای که هیچگاه از سوی نیروهای نظامی آن زمان مستقر در شنگال مطرح نشد و بسیاری نیز عدم مقاومت و اطلاع‌رسانی به موقع را دلیل وسعت کشتار دانستند. گزارش کمیسیون تحقیق سازمان ملل، عدم مقاومت نیروهای نظامی در شنگال در زمان حمله را مورد تایید قرار داده است.

شنگال در زمان حمله، تحت کنترل نیروهای کُرد و به ویژه پیشمرگه‌های حزب دمکرات کردستان عراق بود. وجهه عمومی این حزب به عنوان اصلی‌ترین جریان حاکم بر اقلیم کردستان عراق، بعد از حمله شنگال به شدت خدشه‌دار شد، اما این حزب بعد از آن و در جریان آزادی شنگال تلاش‌های گسترده‌ای انجام داد و نقشی تعیین‌کننده در بازپس‌گیری شهر داشت. نیروهای مدافع شنگال، وابسته به حزب کارگران کردستان، پ‌ک‌ک نیز از جمله نیروهای موثر در نجات ایزدیان و سپس آزادی نهایی شهر بودند.

در دومین سالگرد حمله داعش به ایزدیان، حزب اتحادیه میهنی کردستان، از جریان‌های منتقد حزب دمکرات، در بیانیه‌ای ۷ ماده‌ای به حکومت و پارلمان اقلیم، از جمله خواهان تلاش برای به رسمیت شناخته شدن کشتار ایزدیان به عنوان "نسل‌کشی" شده است. این حزب همچنین از حکومت اقلیم خواسته است که بغداد را برای اقامه دعوا در دادگاه لاهه تحت فشار قرار دهد.

فاجعه شنگال درحالی وارد سومین سال خود می‌شود، که بسیاری ایزدیان به ویژه زنان همچنان در اسارت گروه داعش قرار دارند. محققان سازمان ملل از قدرت‎های بزرگ جهانی خواسته‎اند تا برای نجات دست‎کم ۳۲۰۰ ایزدی که همچنان در اسارت داعش هستند تلاش‎‌های بیشتری صورت دهند.

بسیاری از ایزدیان اما بستگانشان را برای همیشه از دست داده‌اند و در سالگرد این فاجعه، مهم‌ترین خواسته آنها از دولت عراق و اقلیم، نبش گورهای دسته‌جمعی و شناسایی هویت جانباختگان است.