جنگ اطلاعاتی روسیه و اوکراین در رسانه‌ها

روزهاست که اوکراینی‌ها در میانه یک جنگ اطلاعاتی میان کشورهای ناتو و دولت روسیه گیر افتاده‌اند؛ کشورهای عضو ناتو درباره حمله قریب‌الوقوع روسیه هشدار می‌دهند و دولت روسیه تاکید می‌کند که هیچ قصدی برای حمله ندارد.

رهبران خود اوکراین پیام‌های محتاطانه آرامش‌بخش می‌دهند در حالی که با تجمع انبوه سربازان روسی در مرزهایشان مواجه هستند.

'هیستری' غربی

روسیه می‌گوید بعضی از واحدهای ارتش تمرین نظامی را تمام کرده و آماده بازگشت از بلاروس و مرزهای اوکراین هستند.

سران ناتو و آمریکا هشدار داده‌اند که این بزرگ‌ترین فعالیت نظامی روسیه در دهه‌های اخیر بوده است، و ولادیمیر پوتین می‌تواند به‌زودی حمله را آغاز کند.

در روسیه اما این اظهارات به عنوان "هیستری" یا "حمله عصبی ضدروس" تعبیر شده است.

بسیاری از روس‌ها در شبکه‌های اجتماعی آنچه را که "ادعاهای حمله" توسط غرب می‌خواندند، به سخره گرفته‌اند.

مخاطبان مشتاق رسانه‌های طرفدار کرملین مخصوصا شبکه‌های تلویزیونی از مجریان برنامه‌ها و اخبار شنیدند که توسعه ناتو روسیه را به خطر انداخته و اینکه دولت "نئونازی" و "فاشیست" کی‌یف است که به دنبال حمله است.

الحاق به ناتو

سرخط یکی از برنامه‌های تلویزیونی پربیننده روسیه به نام 'وستی ندلی' یا اخبار هفته این بود: کمک‌های نظامی مرگبار به اوکراین "پمپاژ شده" و آن را به یک "جنون جمعی" کشانده است.

دمیتری کیسلف، مجری برنامه 'وستی ندلی' و تقریبا پر سر و صداترین مجری روسیه، گفت ولودیمیر زلنسکی، رییس‌جمهور اوکراین، برای جنگ "آماده می‌شود".

او در ماه دسامبر گفته بود "اگر ما درباره الحاق اوکراین به ناتو صحبت می‌کنیم یا یکسان‌سازی نظامی اوکراین [همگون شدن اوکراین با قوای نظامی غرب]، آن وقت اسلحه‌مان را به سر آمریکا نشانه خواهیم گرفت."

در سال ۲۰۱۴ او به بینندگان یادآوری کرده بود روسیه "تنها کشور جهان است که می‌تواند آمریکا را به خاکستر رادیواکتیو تبدیل کند".

از سران روسیه اغلب در برنامه‌های خبری روسی نقل قول می‌شود اما آنها به ندرت مورد پرسش قرار می‌گیرند.

روسیه به شدت اپوزیسیون و رسانه‌ها و خبرنگاران مستقل را سرکوب کرده است و بر اساس یک قانون، بسیاری را "عوامل خارجی" خوانده است. قانونی که امکان فعالیت رسانه‌ها و آزادی بیان را بسیار محدود می‌کند.

اما گاهی اوقات می‌توان نظرات معتدل‌تر یا دیدگاه‌هایی را یافت که روایت غالب دولت را زیر سوال می‌برند.

چه کسی پلک زد؟

برای مثال، در مقاله‌ای در روزنامه کومرسانت، پیامدهای منفی "فشار نظامی و دیپلماتیک روسیه بر غرب" تفسیر شده است: فرستادن تسلیحات بیشتر به کی‌یف، افزایش نیروهای ناتو در منطقه، و افزایش احساسات ضدروسیه در اوکراین.

بسیاری از رسانه‌ها هشدار پیشین آمریکا را مسخره کردند که گفته بود روسیه دارد برای عملیات پرچم دروغین [عملیات ساختگی برای بدنام کردن دشمن] و یک حمله احتمالی در این هفته آماده شود. یک مفسر سیاست خارجی پرنفوذ در روسیه نوشت: "استراتژی عالی کاخ سفید: اگر روسیه حمله کند، قبلا به دنیا هشدار داده شده بود؛ اگر حمله نکند، بایدن به چشم رهبری دیده می‌شود که باعث شد پوتین پلک بزند." [اشاره به بازی کودکان و خیره شدن دو رقیب به هم است که هر که اول پلک بزند، بازی را باخته است]

در جدول شاخص آزادی مطبوعات در سال ۲۰۲۱ که گزارش سالانه گزارشگران بدون مرز از میزان آزادی روزنامه‌نگاران است، روسیه از بین ۱۸۰ کشور، رتبه ۱۵۰‌ام را دارد.

آزادی رسانه‌ها

اوکراین در همان لیست شاخص آزادی مطبوعات در جایگاه ۹۷ است.

رسانه‌ها در اوکراین آزادتر هستند اما نهاد آزادی مطبوعات می‌گوید: "'جنگ اطلاعات' با روسیه، تبعات منفی‌ای داشته از جمله ممنوعیت رسانه‌های روسی و شبکه‌های اجتماعی."

در پاسخ به تمرکز جدی و هشدار غرب بر فعالیت نظامی روسیه، واکنش اولیه در اوکراین بیشتر یک سپاسگزاری کم‌رمق بوده است.

با وجود هشدار پایتخت‌های غربی درباره افزایش نیروهای روسیه، واکنش اولیه در اوکراین چندان شدید نبود.

بعد از آنکه آمریکا هشدار داد روسیه می‌خواهد با یک عملیات 'پرچم دروغین' حمله به اوکراین را توجیه کند، سران اوکراین به دنبال آن بودند آنچه را که دمیترو کولبا، وزیر خارجه "پیش‌بینی‌های آخرالزمانی" خواند، بی‌اهمیت جلوه دهند.

اما یک شبکه تلویزیونی گفت: "به نظر می‌آید توجه زیاد جهان به اوکراین پوتین را ترسانده است… او احتمالا انتظار داشت که موضوع فراتر نرود… حالا هر کدام از نقشه‌های جنون‌آمیز او فورا از رساترین تریبون‌ها پخش می‌شود."

#خدا ملکه را زنده نگه دارد

هشدارهای جدی بوریس‌ جانسون، نخست‌وزیر بریتانیا علیه حمله به اوکراین با واکنش‌های خود آقای زلنسکی، رییس‌جمهور اوکراین تفاوت داشت.

یکی از وب‌سایت خبری پرمخاطب، اظهارات بوریس جانسون را "یک پیام قوی" خواند. بعضی از منتقدان رییس‌جمهور اوکراین گفتند که او در مقابل، آنها را "شرم‌زده" کرد.

یکی از کاربران فیسبوک نوشت: "وقتی جانسون حرف می‌زد، فکر کردم او رییس‌جمهور اوکراین است."

در توییتر هشتگ‌هایی مانند '#خدا ملکه را زنده نگه دارد' و '#ممنون دوستان' برای تشکر از متحدان غربی به خاطر ارسال تسلیحات و حمایت‌های دیپلماتیک استفاده شد.

'بیایید آن را شروع کنیم؟'

تصمیم تعدادی از کشورهای غربی برای توقف حضور دیپلماتیک و دستور خروج اتباع خود از اوکراین، جو سرپیچی و مخالفت ایجاد کرد.

یک معلم ساکن کی‌یف در فیسبوکش نوشت: "برنامه ب من، مانند برنامه الف، ماندن در شهری است که بیش از هر جای دیگر جهان دوست دارم، با مردمی که از همه چیز بیشتر دوستشان دارم."

یک وبلاگ‌نویس نوشت: "خب، اگر همه چمدان‌های عزیمت بسته‌اند، مسلسل‌ها به اندازه کافی صیقل خورده و آماده برق زدن در آفتاب هستند، و همه آماده یک حمله تمام عیار هستند، پس شاید، بیایید آن [جنگ] را شروع کنیم؟"

یکی از روزنامه‌نگاران مشهور التماس کرد: "غرب، اینقدر ترسو و خائن نباش!"

او از قدرت‌های غربی خواست نیروهایشان را در اوکراین افزایش دهند و استدلال کرد که خروج شهروندان و موسسه‌هایشان از اوکراین باعث می‌شود روسیه به حمله تشویق شود.

وحشت نکنید

دنیز شمیهال، نخست‌وزیر اوکراین، در ویدئویی در فیسبوک گفت مهم است که مردم وحشت نکنند: "جنگی که علیه ما راه انداخته می‌شود، فقط سلاح‌ها و سربازان نیستند. این جنگ ابعاد مختلفی دارد: بحران گاز در اروپا، بی‌ثباتی ارز گریونا (واحد پول اوکراین)، حملات سایبری، تهدید به بمبگذاری در زیرساخت‌ها، تجمع‌ و تظاهرات‌های پولی و نمایش‌های رسانه‌ای."

او اضافه کرد: "همه اینها عناصر جنگ ترکیبی هستند. و خطرناک‌ترین آنها دروغ‌پراکنی و انتشار اخبار ساختگی و ایجاد وحشت."