چگونه می‌توان آمار 'واقعی' قربانیان کرونا را محاسبه کرد؟

شاید بتوان گفت که آمار رسمی جانباختگان کرونا که در همه کشورها اعلام می‌شود، کمتر از میزان "واقعی" مرگ و میر ناشی از کروناست؛ چرا که همه قربانیان شیوع کرونا، به این ویروس مبتلا نمی‌شوند.

همه‌گیری ویروس کووید-۱۹ از بعضی جهات بیشتر شبیه یک بلای طبیعی نظیر زمین‌لرزه، سیل یا خشکسالی است. همان طور که همه کشته‌شدگان زلزله زیر آوار نمی‌مانند، کرونا هم جان بعضی‌ها را بدون ورود به بدنشان می‌گیرد.

اگر بخواهیم شمار کامل جانباختگان این همه‌گیری را بفهمیم، به جای مسئولان بهداشتی، بهتر است به سراغ مسئولان آمار یا ثبت احوال برویم.

'مرگ و میر اضافی '

یک زلزله بزرگ فقط با خراب کردن ساختمان‌ها و واژگون کردن درخت‌ها قربانی نمی‌گیرد. بعضی در آتش‌سوزی ناشی از نشت لوله‌های گاز جانشان را از دست می‌دهند. عده دیگری، مثلاً افراد دچار بیماری مزمن ممکن است به دلیل خرابی داروخانه یا بیمارستان، به موقع به دارو و درمان لازم دسترسی پیدا نکنند و به همین دلیل بمیرند. زمین‌لرزه حتی می‌تواند به قحطی یا شیوع بیماری‌های عفونی منجر شود.

به عبارت دیگر، اتفاقی مانند زلزله می‌تواند به صورت غیرمستقیم و از راه‌های متنوعی باعث مرگ افراد شود و همین، محاسبه مستقیم شمار قربانیان را تقریباً غیرممکن می‌کند.

به همین خاطر بهترین راه محاسبه شمار همه قربانیان یک فاجعه طبیعی، بررسی میزان "مرگ و میر اضافی" (excess mortality) است.

برای محاسبه این میزان، تعداد موارد مرگ و میر در هفته‌ها یا ماه‌های بعد از یک حادثه را با آمار سال‌های قبل مقایسه می‌کنند تا ببینند در این مدت، چند نفر بیشتر از حد معمول مرده‌اند.

این میزان موارد فوت بیش از حد معمول، معیار خوبی برای تخمین تعداد کل کشته‌شدگان مستقیم و غیرمستقیم ناشی از یک بلای طبیعی یا شیوع یک بیماری واگیردار است.

قربانیان 'سالم ' کرونا

شواهد نشان می‌دهد که همه‌گیری جهانی ویروس کووید-۱۹ باعث مرگ افرادی شده که مستقیماً به ویروس مبتلا نشده‌اند.

در بعضی کشورها، ظاهراً عده‌ای به دلیل نگرانی از ابتلا به ویروس کرونا، از مراجعه به پزشک یا بیمارستان خودداری می‌کنند.

از طرف دیگر، تلاش مقام‌های درمانی برای به حداکثر رساندن ظرفیت بیمارستان‌ها برای پذیرش مبتلایان به کرونا باعث شده بعضی از آزمایش‌های تشخیص سرطان، دوره‌های درمانی و عمل‌های جراحی را به تعویق بیندازند.

هم عدم مراجعه خودخواسته به بیمارستان و هم تعویق آزمایش و درمان می‌تواند به مرگ افراد منجر شود.

ولی همه تلفات غیرمستقیم کرونا ناشی از تمرکز خدمات درمانی روی مقابله با این ویروس نیست. فاصله‌گذاری اجتماعی و حبس شدن افراد در خانه، می‌تواند شمار موارد خودکشی و نیز خشونت خانگی، همسرکشی و فرزندکشی را بیشتر کند.

در کنار این، تحقیقات دانشگاهی نشان داده که بهبود وضع اقتصادی به افزایش "امید به زندگی" (میانگین عمر افراد) منجر می‌شود و رکود اقتصادی و کاهش تولید سرانه می‌تواند در درازمدت به کاهش امید به زندگی بینجامد.

این تنوع و پیچیدگی روش‌های غیرمستقیم مرگ ناشی از شیوع کرونا، اثبات نقش ویروس در هر مورد را دشوار می‌کند، ولی می‌توان شمار کلی قربانیان را به صورت غیرمستقیم تخمین زد.

دو برابر معمول

اداره آمار بریتانیا اعلام کرده که در بازه ۲۸ مارس تا ۱۷ آوریل (۹ تا ۲۹ فروردین) روی هم ۵۷ هزار و ۲۵۴ نفر در انگلستان و ولز مرده‌اند؛ در صورتی که به طور معمول در سال‌های دیگر حدود ۳۱ هزار نفر در این مدت فوت می‌کنند.

به عبارت دیگر در طول این سه هفته، موارد مرگ و میر تقریباً دو برابر میزان معمول بوده است.

از این ۲۶ هزار مورد مرگ بیش از حد معمول، حدود ۱۸ هزار نفر را مستقیماً می‌توان به شیوع کرونا مرتبط دانست؛ چرا که کووید-۱۹ به عنوان یکی از دلایل مرگ در گواهی فوت آن‌ها ذکر شده است.

با این حساب حدود هشت هزار نفر دیگر می‌ماند که احتمالاً مرگشان به صورت غیرمستقیم به شیوع ویروس کرونا مرتبط بوده است.

همین شیوه را برای محاسبه شمار قربانیان کرونا در کشورهای دیگر هم می‌توان به کار گرفت.

ویروس نجات‌بخش؟

ولی شیوع کرونا فقط باعث مرگ افراد نمی‌شود، بلکه می‌تواند جان عده‌ای را هم نجات دهد.

برای مثال طبق آمار سازمان پزشکی قانونی ایران، نوروز امسال با کاهش سفرهای جاده‌ای نسبت به سال‌های قبل، موارد مرگ و میر ناشی از تصادفات هم حدود ۴۰ درصد ‍پایین آمده است.

در کنار این، اجرای قرنطینه و کم شدن موارد سفر با خودرو و هواپیما در بسیاری از کشورهای دنیا باعث کاهش میزان آلودگی هوا شده است.

اگر شیوع کرونا باعث رایج‌تر شدن دورکاری شود، بعضی از این اثرات می‌تواند در درازمدت هم ادامه پیدا کند.

ولی کووید-۱۹ ضعف‌های سیستم‌های درمانی و رفاهی بسیاری از کشورها را هم آشکار کرده است.

در نتیجه پس از پایان این اپیدمی، اگر نحوه کار و زندگی مردم تغییر کند و نظام‌های بهداشتی تقویت شوند، شاید این ویروس در نهایت به نجات جان خیلی‌ها بینجامد.