کرونا و آزادی رسانه؛ آیا دولت‌های 'دموکراتیک' رسانه‌ها را محدود کرده‌اند؟

سازمان گزارشگران بودن مرز که هر سال رده‌بندی جهانی آزادی مطبوعات را اعلام می‌کند، امسال در روز ۲۱ آوریل علاوه بر اعلام آخرین رده‌بندی خود، درباره تاثیرات کرونا بر آزادی مطبوعات هشدار دارد و از همه گیری ویروس کرونا به عنوان بهانه‌ای تازه نام برد که در بسیاری از کشورهای جهان به محدودتر شدن فضای کار رسانه‌ای منجر شده است.

به گفته کارشناسان این سازمان، تفاوت بحران کرونا با دیگر بحران‌های موجود برای فعالان رسانه‌ای در این است که تاثیر این بحران را می‌توان در تمام کشورهای جهان مشاهده کرد. همه‌گیر بودن این بحران موجب شد گزارشگران بدون مرز در مورد آینده فعالیت رسانه‌ها در جهان هشدار دهد و دهه آینده را سال‌هایی دشوار برای رسانه‌های مستقل و اهالی رسانه پیش‌بینی کند.

نکته تازه‌ای که در گزارش‌های دو ماه اخیر این سازمان در مورد عملکرد دولت‌ها در برابر رسانه‌ها به چشم می‌خورد به اعتراض گزارشگران بدون مرز به واکنش برخی دولت‌های دموکراتیک به فعالیت‌های روزنامه‌نگاران و خبرنگاران برای پوشش اخبار مربوط به کرونا مربوط می‌شود.

ببینید:

گفتگو با کریستف دولوار، دبیر کل گزارشگران بدون مرز در باره آثار شیوع کرونا بر آزادی رسانه‌ها

در شرایطی که کشورهایی مانند ایران، سوریه، چین و کره شمالی در قعر جدول سالانه آزادی مطبوعات قرار گرفته‌اند، سازمان گزارشگران بدون مرز نسبت به ایجاد محدودیت برای خبرنگاران در کشورهای اتحادیه اروپا، ایالات متحده، ژاپن و برزیل نیز هشدار داده است.

تبلیغات انتخاباتی به بهانه کرونا

در طول یک ماه گذشته، سیاستمداران و فعالان رسانه‌ای انتقادهای گسترده‌ای را به شیوه ارائه اخبار مربوط به کرونا در آمریکا داشته‌اند. در جریان این انتقادها دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده، متهم شد که جلسات روزانه اطلاع‌رسانی درباره کرونا را به جلسات تبلیغاتی خود برای انتخابات ریاست جمهوری آینده این کشور تبدیل کرده است.

سازمان گزارشگران بدون مرز نیز در اطلاعیه روز هشتم آوریل خود به این موضوع پرداخت و اعلام خطر کرد که پس از آنکه کاخ سفید جلسات روزانه خبری خود را برای بیش از یک سال تعطیل کرده بود، با شیوع ویروس کرونا، دونالد ترامپ به "سوءاستفاده" از این جلسات برای رسیدن به "اهداف سیاسی خود"‌ پرداخته است.

همچنین دخی فصیحیان، مدیر اجرایی سازمان گزارشگران بدون مرز در آمریکا، به حملات دونالد ترامپ به خبرنگاران شبکه‌های ان‌بی‌سی، ای‌بی‌سی، فاکس، سی‌ان‌ان، پی‌بی‌اس و سی‌بی‌اس پرداخت و با انتقاد از تحت فشار گذاشتن این رسانه‌ها گفت: "هرکدام از این اتفاق‌ها نشانگر تلاشی شیطانی هستند برای قربانی کردن رسانه‌ها با استفاده از ادبیات نفرت‌افکنانه و با هدف طفره رفتن از پاسخگویی به سوال‌هایی مهم در مورد واکنش دولت به ویروس کرونا."

سازمان گزارشگران بدون مرز در ادامه این اطلاعیه فهرستی از بیش از ۱۰ مورد حمله لفظی یا توییتری ترامپ به رسانه‌های مختلف را منتشر کرد که بین روزهای ۱۷ مارس و شش آوریل روی دادند.

انتقاد از محدودیت‌ها در قلب اتحادیه اروپا

از زمان آغاز همه‌گیری ویروس کرونا در قاره اروپا، گزارشگران بدون مرز در چندین اطلاعیه در مورد نقض آزادی بیان در کشورهای اروپای مرکزی و بالکان هشدار داد. تمرکز اصلی گزارش‌های سازمان بر محدود کردن فعالیت روزنامه‌نگاران و خبرنگاران در کشورهای لهستان، مجارستان، رومانی، بلغارستان، بوسنی و اسلوونی بود اما در عین حال نسبت به تصمیم دولت‌های آلمان و اتریش برای ردیابی تلفن‌های همراه برای بررسی موقعیت شهروندان هشدار داده است.

شدیدترین انتقادهای گزارشگران بدون مرز در اروپا به سیاست‌های سخت‌گیرانه در مجارستان بازمی‌گردد که از زمان اعلام حالت فوق‌العاده در این کشور، اختیارات فراوانی به ویکتور اوربان، نخست وزیر راست‌گرای این کشور، داده است. بر اساس قوانین تازه تصویب شده در مجارستان، مجازات زندان تا سقف پنج سال برای انتشار اخبار جعلی در نظر گرفته خواهد شد.

گزارشگران بدون مرز معتقد است این مجازات می‌تواند در راستای اهداف دولت اوربان در ساکت کردن رسانه‌های مخالف قرار بگیرد چرا که "در عمل، این دولت است که تصمیم می‌گیرد کدام گزارش حقیقت دارد و کدام یک جعلی است." بر همین اساس، این سازمان از اعضای اتحادیه اروپا درخواست کرد بر اساس قوانین مصوب این اتحادیه نسبت به رویدادهای اخیر در مجارستان واکنش نشان دهند.

اسپانیا دیگر کشور اروپایی به شمار می‌رود که با انتقادهای گزارشگران بدون مرز به دلیل ساکت کردن رسانه‌ها در زمان گسترش ویروس کرونا مواجه شد. اعتراض این سازمان به محدود کردن دسترسی خبرنگاران اسپانیایی به اطلاعاتی مربوط می‌شد که نشانگر عملکرد دولت این کشور در مبارزه با ویروس کرونا و آمار موجود در این حوزه بود. گزارشگران بدون مرز در واکنش به این محدودیت‌ها به همراه ۴۰۰ روزنامه‌نگار اسپانیایی در نامه سرگشاده‌ای با عنوان "آزادی پرسشگری" خواهان پاسخگویی دولت اسپانیا به پرسش‌های خبرنگاران شد.

دعوا بر سر هدایت رسانه‌های دولتی

با وجود آنکه ژاپن در فهرست سالانه آزادی مطبوعات در رتبه ۶۶ قرار دارد، اما اعلام وضعیت فوق‌العاده در این کشور برای مقابله با ویروس کرونا موجب صدور اطلاعیه‌ای از سوی گزارشگران بدون مرز شد که در آن نگرانی این سازمان از محدودیت‌های اعمال شده بر رسانه‌های دولتی در این کشور ابراز شده بود.

گزارشگران بدون مرز در این اطلاعیه از دولت ژاپن درخواست کرد که شبکه NHK را از فهرست سازمان‌ها و نهادهایی خارج کند که ملزم به اجرای دستورات دولت در زمان وضعیت فوق‌العاده هستند. این درخواست از آن جهت مطرح شده بود که از زمان به قدرت رسیدن شینزو آبه در سال ۲۰۱۲، رسانه‌های مستقل در موارد مختلف مورد حمله دولت آبه قرار گرفته بودند.

تلاش‌های آبه برای در کنترل گرفتن فعالیت‌های اطلاع‌رسانی NHK به اندازه‌ای بود ک در سال ۲۰۱۷ دیوید کای، گزارشگر ویژه سازمان ملل در آزادی رسانه‌ها، نگرانی خود را از تهدید آزادی مطبوعات در این کشور اعلام کرد؛ نگرانی‌ای که یکبار دیگر در سال ۲۰۱۹ نیز به شکل علنی ابراز شد.

تمسخر و تهدید رسانه‌ها در دموکراسی لاتینی

ژایر بولسونارو، رئیس جمهوری دست راستی برزیل، که از زمان به قدرت رسیدن در این کشور به یکی از حامیان و تحسین‌کنندگان دونالد ترامپ در آمریکای جنوبی تبدیل شده است، در زمان همه‌گیری ویروس کرونا نیز سیاست‌هایی را در دستور کار قرار داد که ترامپ در آمریکای شمالی به اجرا گذاشته بود. یعنی ابتدا منکر اهمیت این ویروس شد و بعد زمانی که آمار تلفات در این کشور افزایش یافت، انگشت اتهام را به سمت دیگران گرفت.

هر چند در آمریکای لاتین، کشور برزیل بالاترین آمار تلفات از ویروس کرونا را دارد اما بولسونارو از همان ابتدای همه‌گیری ویروس به نقض علنی توصیه‌های پزشکی پرداخت و توصیه‌های سازمان‌های پزشکی در مورد فاصله‌گذاری اجتماعی را به سخره گرفت.

در این میان از حمله به رسانه‌هایی نیز غافل نشد که بر اصول فاصله‌گذاری اجتماعی تاکید می‌کردند. همین موضوع باعث صدور بیانیه‌ای از سوی گزارشگران بودن مرز در محکوم کردن اقدامات محدود کننده آزادی بیان در این دموکراسی آمریکای لاتینی شد. در بیانیه گزارشگران بدون مرز به طور خاص به حادثه‌ای پرداخت شد که در روز ۲۶ مارس اتفاق افتاده بود.

در آن روز بولسونارو، درست مثل دونالد ترامپ، در برابر دوربین‌های پخش زنده شبکه‌های تلویزیونی به مسخره کردن خبرنگاران مخالف خود پرداخت. او که خبرنگاران را برای مدتی در مقابل اقامتگاه رسمی ریاست جمهوری منتظر نگه داشته بود، در حالی که با دست به خبرنگاران اشاره می‌کرد رو به دوربین‌ها گفت: "مردم برزیل، نگاه کنید! این آدم‌ها می‌گویند من اشتباه می‌کنم و شما باید در خانه بمانید." بعد رو به خبرنگاران چرخید و به آنها گفت: "شما اینجا چه کار دارید؟ از ویروس کرونا نمی‌ترسید؟ برید به خانه‌هایتان."