اصلاحات عربستان؛ آیا محمد بن سلمان واقعا به آزادی زنان بها می‌دهد؟

سرانجام بعد از ماه‌ها گمانه‌زنی، عربستان در مساله حقوق زنان، گامی قابل توجه برداشت و بخش‌هایی جنجالی از قانون "قیمومیت مردان بر زنان" را لغو کرد؛ تصمیمی که برخی آن را نقطه عطف اصلاحات اجتماعی محمد بن سلمان، ولیعهد این کشور توصیف کرده‌اند.

بر اساس این قانون که بارها با اعتراض‌های گسترده نهادهای حقوق‌بشری و سازمان‌های معتبر جهان همراه شده بود، زنان در این کشور یک قیم مرد داشتند که عموما همسر، پدر، برادر یا حتی پسرشان بود و اقدامات مهمی در زندگی مانند ازدواج، گرفتن پاسپورت یا خروج از کشور، به اجازه این "قیم" یا "ولی" نیاز داشت.

اما همزمان با این اصلاحات هنوز فعالینی که برای همین تغییرات تلاش می‌کرده‌اند در زندان هستند و نشانه‌ای از کوتاه آمدن حاکمیت سعودی در برابر کمپین‌های اجتماعی دیده نمی‌شود.

در دو سال اخیر که به واسطه قدرت گرفتن محمد بن سلمان، ولیعهد جوان عربستان، سخت‌گیری‌های شدید اسلامی در این کشور آرام آرام کمرنگ‌تر می‌شد، منتقدین شاهزاده سعودی بارها با اشاره با قانون قیمومیت، باقی اصلاحات را آرایش بی‌ثمر و نمایشی تبلیغاتی، بدون اثراتی جدی توصیف می‌کردند.

حالا اما این قانون دستخوش تغییر شده و در کنار یک سری تحولات که مدتهاست آغاز شده، به شاهدی تبدیل شده در دست هواداران محمد بن سلمان و رسانه‌های طرفدارش. آنها می‌گویند به رغم همه مخالفت‌ها و انتقادها، در نهایت محمد بن سلمان موفق شده که گام به گام بر زندگی روزمره زنان کشورش، تاثیری قابل توجه بگذارد.

در مقابل اما هنوز هستند منتقدینی که می‌گویند که حکومت عربستان همچنان به حقوق زنان نگاهی ابزاری دارد و وضعیت تبعیض‌های قانونی و سنتی در این کشور بسیار حادتر از آن است که چنین تغییراتی اثرات کافی داشته باشد. مهم‌تر اینکه فعالان مدنی عربستان از اینکه فعالان حقوق بشر و مدافعان حقوق زنان در زندان هستند، ناراضی‌اند.

محمد بن سلمان، اگر چه در زمینه تحولات سیاسی داخلی و خارجی، کارنامه پر از انتقادی در همین مدت کوتاه برای خود برجای گذاشته، اما در زمینه اصلاحات اجتماعی و حقوق زنان، چهره یک رهبر عملگرای مصمم از خود خلق کرده که از اصلاحات مهم و خبرساز، ترسی ندارد.

واقعیت این است که تا پایان دهه نخست قرن ۲۱، هیچ چشم‌اندازی برای اصلاحات اجتماعی در عربستان دیده نمی‌شد. وضعیت در این کشور به گونه‌ای بود که حتی رانندگی زنان نیز به یک تابوی دست‌نیافتنی تبدیل شده بود. عربستان در آن زمان تنها کشور جهان بود که چنین محدودیت نامتعارفی برای زنان در نظر گرفته بود. محدودیت‌های سخت‌گیرانه برای زنان درباره کار با مردان و تبعیض‌هایی مانند قانون قیمومیت، تصویر جهانی عربستان را شبیه به کشوری کرده بود که به کلی از قافله زندگی اجتماعی بشر قرن بیست و یکم بیرون مانده است.

اما برای کشوری که بالای ۴۰ درصد جمعیت زیر ۲۴ سال سن دارند و همزمان آمار بیکاری در رده سنی ۱۵ تا ۲۴ سال برای زنان، بالای ۵۰ درصد است، مساله آزادی‌های اجتماعی زنان، نه فقط یک خواسته مدنی بلکه ضرورتی اقتصادی نیز هست. محمد بن سلمان که در تلاش است اقتصاد نفتی کشورش را به شکل انقلابی متحول کند، نادیده گرفتن نیروی کار زنان، چشم بستن بر روی یکی از منابع انسانی تعیین کننده کشورش محسوب می‌شود.

علاوه بر این، او اگر موفق شود به مقام پادشاهی برسد، نخستین نوه ابن سعود است که به این مقام می‌رسد و به همین دلیل، قبضه قدرت سیاسی برایش - برخلاف تمامی پادشاهان دیگر - یک چالش قابل توجه است. پیروزی در این چالش و خنثی کردن نقشه‌های رقبا، با حمایت واقعی بخش قابل توجهی از جمعیت کشور، بسیار واقع‌بینانه‌تر است.

و در گام بعد، تلاش برای تثبیت این قدرت به دست آمده نیز موجب می‌شود تا او ناچار باشد در کنار اصلاحات محبوب، در سیاست خارجی نیز حامیان مهمی داشته باشد. رابطه محمد بن سلمان با محمد بن زاید ولیعهد امارات، نزدیکی‌اش به ژنرال سیسی در مصر یا تلاش‌هایش برای به قدرت رسیدن خلیفه حفتر در لیبی، همه حرکت‌های یک بازی هستند: شاه شدن جوانی که برای شاه شدن نیاز به اعتباری فراتر از مرزهای کشورش دارد.

این مسیر نیز بدون دست‌انداز نیست. محمد بن سلمان اقداماتی انجام داده که خشم مخالفانش را برانگیخته و علاوه بر دشمنانی مانند سران جمهوری اسلامی ایران، از سوی منتقدینش، اشتباهات تاکتیکی توصیف شده. نمونه‌هایی مانند عملکردش در جنگ یمن، یا شیوه برخوردش با مساله لبنان و جنجال استعفای سعد حریری در ریاض، یا قتل خبرساز جمال خاشقجی، همه از جمله مواردی بوده‌اند که به موقعیت شاهزاده محمد ضربه زده‌اند.

اصلاحات اجتماعی و خبرهایی که فعالان مدنی را به وجد می‌آورند - مانند بازگشایی سینما‌ها، کنسرت‌های موسیقی، اجازه رانندگی زنان و لغو قمومیت مردان - هم به شاهزاده کمک می‌کند تا علاوه بر خوشحال کردن حامیان جوان داخلی، چهره جهانی مناسبی نیز برای خود خلق کند.

ضمن اینکه چنین اصلاحاتی در جریان رقابت تبلیغاتی عربستان با ایران می‌تواند به یک برگ برنده تبدیل شود. نظام سیاسی‌ ایران با انتقادهایی سنگین روبه‌رو است و سران جمهوری اسلامی همانند عربستان متهم هستند که به شکل سیستماتیک، علیه زنان تبعیض قائل می‌شوند. در این رقابت برای سالها عربستان بازنده همیشگی بود و به نظر می‌رسید که وضعیت زنان در ایران با فاصله بهتر است.

همچنان، با توجه به تحولات اجتماعی ریشه‌دار - فراتر از قوانین - احتمالا برخی معتقد خواهند بود که وضعیت زنان ایرانی بهتر است. اما در سطح قوانین و برخورد رسمی حاکمیت با زنان، در ایران هنوز محدودیت‌هایی هست که در عربستان دیگر وجود ندارند. همانند حق ورود به استادیو‌م‌های ورزشی یا همین قانون قیمومیت برای گرفتن پاسپورت و خروج از کشور.

این میان ساختار غیردموکراتیک عربستان و استراتژی ناگزیر کسی که می‌خواهد حاکم مطلق مملکت باشد موجب می‌شود تا به موازات اصلاحات، فعالان مدنی و مدافعان حقوق زنان را نیز به زندان بیاندازد. در دنیای محمد بن سلمان که در مصاحبه با رسانه‌های آمریکایی به صراحت درباره "اصلاحات از بالا" صحبت کرده، جایی برای رسیدن به خواسته‌های مدنی از طریق کمپین‌های اجتماعی نیست.

به همین دلیل نیز هست که در کنار آزاد شدن رانندگی زنان، همه کسانی که برای حق رانندگی زنان تلاش می‌کردند از زندان سر می‌آورند. یا همزمان با لغو قانون قیمومیت، تمامی کسانی که سالها برای مخالفت با این قانون به زندان افتادند، همچنان در زندان باقی می‌مانند.

برای محمد بن سلمان، اصلاحات اجتماعی ابزار مناسبی است با کارکردهای چندلایه در مسیر تثبیت قدرت سیاسی. اما همین مسیر، به زندان‌هایی نیاز دارد که بر اساس برخی تخمین‌ها، در این روزها میزبان صدها نفر است.

اگرچه عربستان متهم است که با ارتش‌های سایبری بحث‌های شبکه‌های اجتماعی را به نفع خود دستکاری می‌کند و صدها کاربر جعلی در توییتر، فیس‌بوک و اینستاگرام از مواضع ریاض دفاع می‌کنند، اما همچنان اینکه برخی کاربران از اصلاحات اخیر خوشحال باشند موضوع چندان عجیبی هم نیست. به هرحال حکومت عربستان با هر انگیزه‌ای که به این تغییرات دست بزند - هر قدر که طول بکشد تا خانواده‌های محافظه‌کار عربستانی به آن تن بدهند - همچنان این تغییرات محدودیت‌های مهمی را از بین می‌برند و جمعیتی چند میلیونی را، یک گام دیگر به داشتن یک زندگی آزادنه نزدیک می‌کند.