فرش قرمز ژاپن برای ترامپ و نمایش نمادین رفاقت

فرش قرمزی که شینزو آبه، نخست‌وزیر ژاپن برای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا پهن کرده، چنان باشکوه و پر زرق و برق به نظر می‌رسد که چشم ناظران را گرفته. این‌طور که پیداست، ژاپن برای ترامپ سنگ تمام گذاشته تا سفری که از روز شنبه آغاز شده، برای او حسابی ماندگار باشد.

دونالد ترامپ شخصیتی نیست که به راحتی از کنار این پذیرایی ویژه عبور کند. او پیش از ترک کشورش در برابر خبرنگاران تاکید کرد که دیدارش با امپراتور جدید ژاپن، یک اتفاق بسیار مهم و افتخاری ویژه محسوب می‌شود. او روز پنج‌شنبه در کاخ سفید گفت: "دیدن امپراتور خیلی چیز بزرگیه. این یه چیزیه که ۲۰۰ ساله اتفاق نیافتاده. من رو مهمون کردند که یعنی آمریکا رو مهمون کردند. اما نخست‌وزیر آبه به من به طور مشخص گفت که 'تو مهمون افتخاری ما هستی. فقط یک مهمون افتخاری هست. و تو مهمون افتخاری هستی.' من نماینده کشورم."

واقعیت این است که شینزو آبه نیز از آن سوی اقیانوس هرگز رابطه ویژه‌اش را با رئیس‌جمهوری آمریکا پنهان نکرده و برعکس، در موقعیت‌‌های مختلف در تلاش بوده تا به این گمانه دامن بزند که رهبران دو کشور بسیار به هم نزدیکند. نخست‌وزیر ژاپن، بعد از انتخابات سال ۲۰۱۶ و پیش از آنکه دونالد ترامپ، سوگند ریاست جمهوری یاد کند، به رغم مخالفت وزارت خارجه باراک اوباما به نیویورک سفر کرد و با "رئیس‌جمهور منتخب" در برج ترامپ دیدار کرد. او نخستین رهبر خارجی بود که بعد از پیروزی ترامپ در انتخابات با او ملاقات می‌کرد.

از همان زمان، شنیزو آبه خط تبلیغاتی رفاقت با دونالد ترامپ را دنبال کرد و این دو بارها با هم ملاقات کردند. آبه همچنین دو بار هم به مارالاگو، تفرجگاه خصوصی ترامپ در فلوریدا رفت و به نوشته واشنگتن پست یک بار به او یک چوب گلف هدیه داد که حدود سه هزار و ۸۰۰ دلار قیمت داشت. دست‌کم سه بار هم با همدیگر گلف بازی کردند. علاوه بر همه اینها، خود ترامپ گفت که شینزو آبه با نوشتن یک نامه "بسیار زیبا" او را برای گرفتن جایزه نوبل نامزد کرده است.

این کارها برای شینزو آبه چندان بی‌هزینه نبود. آبه که خود زمانی دیپلمات بوده، در شش سال اخیر سکان رهبری کشورش را در حالی در دست داشته که ژاپن همچنان با بحران کندی رشد اقتصادی روبه‌روست. همزمان منتقدین داخلی او نیز از نزدیکی فوق‌العاده نخست‌وزیرشان به دونالد ترامپ چندان دل خوشی ندارند.

آنطور که وب‌سایت آمریکایی پولتیکو نوشته، ترامپ در ژاپن چندان محبوب نیست. اما فارغ از محبوبیت یا عدم محبوبیت در افکار عمومی، طرح مساله نامزدی نوبل از سوی نخست‌وزیر چندان به مذاق برخی از سیاستمداران ژاپنی خوش نیامد و نخست‌وزیر ناچار شد درباره این مساله در پارلمان توضیح بدهد؛ توضیحی که در نهایت جزئیاتی را فاش نکرد اما به شکل تلویحی تایید کرد که چنین اتفاقی افتاده است.

با چنین پیش‌زمینه‌ای دور از انتظار نبود که سفر دونالد ترامپ به توکیو با مجموعه متنوعی از اقدامات نمادین برای نشان دادن نزدیکی دو رهبر همراه شود. در صدر این اقدامات ملاقات ترامپ با امپراتور ناروهیتو قرار دارد که به تازگی در پی کناره‌گیری پدرش بر تخت سلطنت نشسته است. ترامپ نخستین رهبر خارجی است که با امپراتور جدید ژاپن ملاقات می‌کند.

علاوه بر این دیدار که با مهمانی تشریفاتی دنبال خواهد شد، قرار است شینزو آبه و دونالد ترامپ با هم گلف بازی کنند. همچنین ترامپ به مسابقه فینال کشتی سومو (ورزش سنتی ژاپن) خواهد رفت و جام را به برنده اهدا خواهد کرد. کشتی سومو جایگاهی بسیار مهم در فرهنگ ژاپنی دارد و طرفدارانش عموما با علایقی ملی‌گرایانه، نسبت به این ورزش تعصب دارند. اما ژاپن برای آسایش ترامپ حتی همین تعصب‌ها را نیز نادیده گرفته و برخلاف سنت قدیمی نشستن روی زمین برای تماشای این ورزش، در ردیف نخست تماشاچی‌ها صندلی‌هایی برای ترامپ و همسرش نصب شده است.

این پذیرایی فوق‌العاده در واقع نتیجه تلفیق یک استراتژی تاریخی و سیاست خارجی امروز دولت ژاپن است که در قلب آن، رابطه با آمریکا جایگاهی بی‌رقیب دارد. ژاپن بعد از جنگ جهانی دوم از نظامی‌گری تهاجمی فاصله گرفته و امنیت منطقه‌ای خود را به قدرت دفاعی آمریکا گره زده است. این کشور که تنها قربانی حمله اتمی در جهان محسوب می‌شود، در میان دو همسایه با قدرت اتمی قرار دارد که هر دو، تجربه دشواری از جنگ و خشونت را از سوی ژاپن در حافظه دارند: چین و کره شمالی. تکیه ژاپن در برابر این همسایگان "چتر هسته‌ای" آمریکاست.

در کنار این استراتژی تاریخی، شخص دونالد ترامپ برای ژاپن امروز یک ویژگی مهم دیگر نیز دارد: اعتقادات رئیس‌جمهور آمریکا درباره تجارت جهانی. اقتصاد ژاپن به صادرات گسترده این کشور در زمینه‌های مختلف وابسته است و از سیاست‌های تجارت آزاد نئولیبرالی و جهانی‌سازی اقتصاد، بهره قابل ملاحظه‌ای برده است. این ساختار پولساز برای ژاپن در آستانه ارتقا یافتن به یک بازار بزرگ و پر رونق بود که ترامپ به قدرت رسید و همه چیز را تغییر داد.

پیمان تجاری تی‌پی‌پی که میان تعدادی از کشورهای قاره آمریکا (کانادا، آمریکا، مکزیک، شیلی و پرو) با کشورهای حوزه اقیانوس آرام (ژاپن، استرالیا، سنگاپور، نیوزیلند، ویتنام، مالزی و برونئی) به امضا رسیده بود، با ریاست جمهوری ترامپ ناکام ماند و هرگز به مرحله اجرا نرسید. علاوه بر این، ترامپ با بلند کردن پرچم تعرفه‌های بازرگانی، آمریکا را وارد دورانی کرد که از سوی برخی ناظران، جنگی تجاری توصیف شده است.

اگرچه این "جنگ تجاری" در حال حاضر بیش از همه دامن رقیب ژاپن، یعنی چین را گرفته، اما در تمام این سال‌ها، همیشه زمزمه‌های رویکردی مشابه با ژاپن به ویژه درباره خودروهای ژاپنی که بازاری بسیار سودآور در آمریکا دارند، در جریان بوده. ترامپ به شکل موقت تعیین این تعرفه‌ها را برای خودروهای ژاپنی متوقف کرده که از نظر برخی، ابتکارهای دیپلماتیک شینزو آبه در آن بی‌اثر نبوده. اما این وضعیت دائمی نیست و در حقیقت مذاکرات تجاری میان دو کشور همچنان در جریان است.

صنعت خودروسازی ژاپن یکی از ستون‌های مهم اقتصاد این کشور پیشرفته است که علاوه بر کندی رشد اقتصادی با پیری جمعیت و افزایش خیره‌کننده آمار بازنشستگان نیز روبه‌رو است. برای شنیزو آبه و دولتمردان ژاپن، یک جنگ تجاری با آمریکا، هیچ شباهتی به وضعیت چین ندارد و به سرعت می‌تواند اثراتی عمیق و جدی برجای بگذارد. حال با این وضعیت آیا در سفر اخیر، گره این مذاکرات گشوده خواهد شد و دو طرف به توافقی خواهند رسید؟ چنانکه اطرافیان آبه و ترامپ در روزهای اخیر به رسانه‌ها گفته‌اند، پاسخ به این سئوال منفی است.

در واقع به دلیل عمق اختلافات و زوایای پیچیده روابط بازرگانی دو کشور، وضعیت یک بام و دوهوای ترامپ در برابر ژاپن فعلا ادامه خواهد داشت. او همچنان هرازگاهی - از جمله در آستانه این سفر - از لزوم حل مشکل "تراز بازرگانی دو کشور" صحبت می‌کند. رئیس‌جمهور آمریکا می‌گوید بازار کشورش پر از کالاهای ژاپنی است، اما درهای ژاپن به روی تولیدات آمریکایی باز نیست. اما آنگونه که تاکی‌هیرو شیمادا، وزیر ارتباطات و امور داخلی ژاپن روز پنج‌شنبه در سفارت ژاپن در واشنگتن به خبرنگاران گفت، کسی انتظار ندارد این مشکل در ملاقات آبه و ترامپ حل شود و این سفر بیشتر جنبه نمادین خواهد داشت.

رهبران ژاپن و آمریکا برای ملاقات‌های بیشتر و مذاکرات جدی‌تر، فرصت‌های زیاد دیگری نیز دارند. تنها یک ماه دیگر ترامپ باید به ژاپن برگردد تا در نشست گروه ۲۰ که قرار است در شهر اوساکا برگزار شود، شرکت کند. کمی بعد در ماه اوت نیز هر دو رهبر در فرانسه در نشست گروه هفت با هم ملاقات خواهند کرد. و اندکی بعد در ماه سپتامبر شینزو آبه به آمریکا خواهد رفت تا در نشست مجمع عمومی سازمان ملل شرکت کند. شاید همین فرصت‌های پیش‌رو موجب شده تا سفر اخیر ترامپ، بیشتر به نمایش دوستی دو کشور تبدیل شود و شینزو آبه تلاش کند تا همانند برخی دیگر از رهبران جهان (از جمله عربستان) با تدارک یک پذیرایی خارق‌العاده، دل ترامپ را به دست بیاورد. گویا برای صحبتهای جدی‌تر هنوز وقت هست.