لغزش برگزیت روی مرز ایرلند؛ بزرگ‌ترین چالش بریتانیا برای خروج از اتحادیه

وقتی از یک ۲۷۵ گذرگاه مرزی بین ایرلند شمالی و جمهوری ایرلند عبور کنید، تنها از روی تابلوهای راهنمایی و رانندگی کنار جاده می‌توانید بفهمید که به یک کشور جدید وارد شده‌اید؛ تابلوهایی که در شمال مرز، حداکثر سرعت را به مایل بر ساعت اعلام می‌کنند و در جنوب مرز به کیلومتر بر ساعت.

در سراسر این مرز ۴۹۹ کیلومتری، نه پاسگاه مرزی هست و نه گمرک. نه پلیس از کسی گذرنامه می‌خواهد و نه مأمور گمرک بار کامیون‌ها را چک می‌کند.

حفظ این وضعیت، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها در مسیر جدایی بریتانیا از اتحادیه اروپاست و راه حلی که برای تضمین آن در نظر گرفته‌اند، در بریتانیا جنجالی شده است.

بی‌مرزی برای صلح

ایرلند شمالی در کنار انگلستان، ولز و اسکاتلند، کشوری را به نام "پادشاهی متحده بریتانیای کبیر و ایرلند شمالی" یا به اختصار بریتانیا را تشکیل می‌دهد.

اختلاف‌ها بین کاتولیک‌های طرفدار الحاق ایرلند شمالی به جمهوری ایرلند و پروتستان‌های مخالف آن، از اواخر دهه ۱۹۶۰ میلادی باعث آغاز درگیری‌هایی خشونت‌بار شد؛ تنش‌هایی که سه دهه ادامه پیدا کرد.

این درگیری‌ها سال ۱۹۹۸ با امضای پیمان صلح ایرلند شمالی (معروف به "قرارداد جمعه قبل از عید پاک") کم و بیش به پایان رسید و گروه‌های مسلح از جمله ارتش جمهوریخواه ایرلند قبول کردند سلاح‌هایشان را زمین بگذارند.

در غیاب مرز فیزیکی بین شمال و جنوب جزیره ایرلند، ملی‌گرایان کاتولیک می‌توانند احساس کنند که در یک ایرلند یکپارچه زندگی می‌کنند.

پس از خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، این خط به یک مرز خارجی اتحادیه اروپا تبدیل می‌شود و نگرانی از این است که ایجاد هر گونه تجهیزاتی در مرز، خشم ملی‌گرایان را برانگیزد و آتش‌ تنش‌ها در ایرلند شمالی را دوباره شعله‌ور کند.

مرز نامرئی چگونه ممکن است؟

وقتی افراد و کالاها بتوانند بدون محدودیت از یک کشور به کشور دیگر بروند، نیازی به ایجاد پست‌های مرزی نیست.

از زمان تشکیل جمهوری ایرلند در دهه ۱۹۲۰ میلادی، توافقنامه‌ای به نام «منطقه رفت و آمد مشترک» به شهروندان بریتانیا و جمهوری ایرلند اجازه می‌داد که آزادانه بین دو کشور تردد کنند؛ توافقنامه‌ای که پس از برگزیت هم همچنان پابرجا می‌ماند.

ولی بی‌نیازی از بازرسی‌های گمرکی کمی پیچیده‌تر است.

تا وقتی بریتانیا و جمهوری ایرلند عضو اتحادیه اروپا هستند، به دلیل عضویت آن‌ها در اتحادیه گمرکی و بازار واحد اروپا چنین بازرسی‌هایی لازم نیست.

عضویت در اتحادیه گمرکی باعث می‌شود تجارت بین بریتانیا و جمهوری ایرلند نامحدود و معاف از عوارض گمرکی باشد و تعرفه واردات کالا از کشورهای ثالث به هر دوی این کشورها یکی باشد.

برای مثال اگر بخواهید از چین به بریتانیا، ایرلند یا هر یک از اعضای دیگر اتحادیه اروپا کالایی را صادر کنید، باید عوارض گمرکی یکسانی بپردازید.

دیگر کارکرد گمرک، بررسی مطابقت کالاها با قوانین و استانداردهای کشور مقصد است.

به دلیل عضویت بریتانیا و جمهوری ایرلند در بازار واحد اروپا، این مقررات در هر دو کشور یکی است؛ چرا که دو بخشی از «بازار واحد» اروپا هستند که قوانین و استانداردهایش را اتحادیه اروپا وضع می‌کند.

به عبارت دیگر، عضویت بریتانیا و جمهوری ایرلند در اتحادیه گمرکی و بازار واحد اتحادیه اروپا باعث شده دو کشور بتوانند مرز را نامرئی نگه دارند.

چالش برگزیت

دولت بریتانیا هم می‌خواهد پس از برگزیت مرز در جزیره ایرلند را نامرئی نگه دارد و هم می‌خواهد از اتحادیه گمرکی و بازار واحد اروپا خارج شود تا بتواند سیاست تجاری مستقل خودش را داشته باشد و اختیار قوانینش را به دست بگیرد.

ولی این‌ها بازرسی‌های گمرکی بین ایرلند شمالی و جمهوری ایرلند را ضروری می‌کند.

اگرچه انعقاد یک قرارداد تجارت آزاد بین بریتانیا و اتحادیه اروپا، محصولات بریتانیا را از عوارض گمرکی معاف می‌کند، ولی اتحادیه اروپا نمی‌خواهد بریتانیا به راهی برای فرار کشورهای دیگر از پرداخت عوارض گمرکی تبدیل شود.

برای مثال اگر بریتانیا پس از برگزیت با آمریکا پیمان تجارت آزاد امضا کند، تولیدکنندگان آمریکایی می‌توانند محصولاتشان را بدون پرداخت عوارض به بریتانیا صادر کنند.

حالا اگر همان کالاها قرار باشد از ایرلند شمالی به جمهوری ایرلند بروند، باید عوارض گمرکی پرداخت کنند.

در کنار این، اگر قوانین و استانداردها در بریتانیا با کشورهای عضو اتحادیه اروپا از جمله ایرلند متفاوت باشد، بازرسی‌های مرزی برای بررسی مطابقت آن‌ها با قوانین کشور مقصد هم لازم می‌شود.

این‌جاست که این سؤال مطرح می‌شود: چگونه می‌شود مرز را پس از برگزیت باز نگه داشت؟

"حصار" برای تضمین بی‌مرزی

توافقنامه خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، تکلیف سه موضوع را مشخص می‌کند: میزان بدهی بریتانیا به این اتحادیه، حقوق کسانی که از بریتانیا به اعضای اتحادیه اروپا یا بالعکس مهاجرت کرده‌اند، و نیز راه حلی موقت برای مرز در جزیره ایرلند.

این راه حل که از آن به عنوان «حصار» یاد می‌شود، تنها در صورتی به اجرا درمی‌آید که دو طرف در دوران گذار پس از برگزیت، درباره یک پیمان تجاری به توافق نرسیده باشند.

طبق این راه حل، تا زمان اجرای یک پیمان تجاری جامع با اتحادیه اروپا، بریتانیا عملاً در اتحادیه گمرکی اروپا باقی می‌ماند و قوانین اتحادیه اروپا درباره کالاها و مواد غذایی را هم همچنان در ایرلند شمالی اجرا می‌کند.

ولی تبعیت از اتحادیه گمرکی اروپا باعث می‌شود تا وقتی «حصار» در جریان است، بریتانیا نتواند با کشورهای ثالث قرارداد تجارت آزاد امضا کند.

از طرف دیگر یا بریتانیا باید قوانین اتحادیه اروپا را در همه کشور اعمال کند یا قوانین ایرلند شمالی با بقیه بریتانیا متفاوت باشد.

همه مخالفان حصار

در بریتانیا حصار به جنجال‌برانگیزترین بخش توافقنامه خروج تبدیل شده و یکی از دلایل اصلی رأی قاطع نمایندگان مجلس بریتانیا به رد توافقنامه بود.

بسیاری از مخالفان توافقنامه نگرانند که اتحادیه اروپا بریتانیا را تا ابد در این حصار نگه دارد و این کشور پس از برگزیت هم نتواند سیاست تجاری خودش را دنبال کند.

از طرف دیگر "حزب اتحادگرای دمکراتیک" ایرلند شمالی (دی‌یو‌پی) که حزب محافظه‌کار با جلب حمایت آن‌ها توانسته دولت تشکیل بدهد، به شدت با این راه حل مخالف است؛ چرا که به گفته این حزب، بین ایرلند شمالی با بقیه بریتانیا فرق می‌گذارد و تمامیت ارضی بریتانیا را خدشه‌دار می‌کند.

مخالفان حصار می‌گویند تنها در صورتی به توافقنامه خروج رأی می‌دهند که یا بریتانیا بتواند به صورت یک‌جانبه از حصار خارج شود یا این‌که این حالت محدودیت زمانی داشته باشد.

ولی اتحادیه اروپا با چنین درخواستی مخالف است و می‌گوید هدف حصار، تضمین بی‌نیازی به مرز در جزیره ایرلند است.

معمایی برای آینده

بعضی از جدی‌ترین طرفداران خروج از اتحادیه اروپا معتقدند که با پیشرفت فناوری، دیگر به پاسگاه‌های مرزی برای امور گمرکی نیازی نیست و امیدوارند بریتانیا و اتحادیه اروپا به توافقی برسند که بدون نیاز به اتحادیه گمرکی یا قوانین یکسان، بشود مرز بین ایرلند شمالی و جمهوری ایرلند را نامرئی نگه داشت.

ولی هنوز چنین شیوه‌ای در هیچ کجای دنیا اعمال نشده و اتحادیه اروپا هم به امکان پیاده‌سازی آن بدبین است.

در غیاب چنین راه حلی، تمام مشکلاتی که «حصار» را وارد توافقنامه خروج کرد، موقع تدوین پیمان تجارت آزاد آینده بین بریتانیا و اتحادیه اروپا هم خودنمایی خواهند کرد.

به عبارت دیگر رسیدن به برگزیتی که هم خواسته‌های بریتانیا برای خودمختاری کامل در قوانین و تجارتش را برآورده کند و هم مرز بین ایرلند شمالی و جمهوری ایرلند را نامرئی نگه دارد، اگر ناممکن نباشد دست کم دشوار است.