آیا اپوزیسیون ترکیه به دوران اقتدار اردوغان پایان خواهد داد؟

مردم ترکیه روز یکشنبه ۲۴ ژوئن ۲۰۱۸ (سوم تیر ۱۳۹۷) برای شرکت در انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی به پای صندوق‌های رأی خواهند رفت. نزدیک به ۶۰ میلیون شهروند ترکیه که واجد شرایط رأی دادن هستند، رئیس جمهور آینده را از میان ۶ کاندیدا انتخاب و سرنوشت ۶۰۰ کرسی پارلمان را نیز تعیین خواهند کرد.

پیشتر قرار بود این انتخابات سال آینده در تاریخ سوم نوامبر برگزار شود اما رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، در ماه آوریل گذشته پس از اطمینان یافتن از ائتلاف حزب «حرکت ملی» به رهبری دولت باغچه‌لی باحزب حاکم «عدالت و توسعه»، دستور به برگزاری انتخابات زود هنگام داد.

در فضای ملتهب کنونی حاکم بر ترکیه، در شرایطی که حس بیم و امید توأمان در جامعه موج می‌زند، انتخابات پیش رو را باید به مثابه‌ی رفراندومی بر عملکرد ۱۶ ساله اردوغان و حزبش برشمرد. به همان اندازه که روی کارآمدن حزب عدالت و توسعه در سال ۲۰۰۲ تغییرات شگرفی طی این سال‌ها برای ترکیه در عرصه‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی به دنبال داشته است، رفتن و یا باقی ماندن آک پارتی و رهبرش (اردوغان) نیز می‌تواند این کشور را در مسیر تحولات بزرگ و غیرقابل پیش‌بینی قرار دهد. این روزها اما دولت و حزبی که خود با وعده‌ی بهبود اوضاع اقتصادی و معیشتی مردم و تبدیل کشور ترکیه به قدرت اول منطقه روی کار آمده بود، با طیف گسترده‌ای از بحران‌های سیاسی-اقتصادی و اجتماعی دست و پنجه نرم می‌کند.

افول و یا شاید مرگ دموکراسی در ترکیه به دنبال کودتای نافرجام (۲۰۱۶) و رفراندوم قانون اساسی (۲۰۱۷) ، تشدید میلیتاریسم (نظامی‌گری) در رفتار سیاست خارجی این کشور در قبال سوریه، عراق، یونان و حتی در برابر هم‌پیمانش آمریکا، افزایش نرخ تورم و بیکاری، کاهش ۲۵ درصدی ارزش لیر در برابر دلار از ابتدای سال جاری، تنش‌ها در روابط ترکیه با همسایگانش در تضاد با دکترین معروف اما مغلوب "به صفر رساندن مشکلات با همسایگان"، همگی شرایطی را به وجود آورده است تا جامعه‌ی به شدت دو دسته و پولاریزه شده‌‍ی ترکیه (به لحاظ سیاسی) انتخابات پیش رو را بسیار مهم، سرنوشت‌ساز و به عنوان آخرین فرصت برای گریز از وضع موجود و اصلاح امور بداند.

بیشتر بخوانید:

چرا اردوغان انتخابات زودهنگام در ترکیه اعلام کرد؟

به راستی اما اهمیت این انتخابات در چیست و چه نتایج احتمالی در پیش است؟ کاندیداهای اصلی مخالف اردوغان و سیاست‌های حزب حاکم تا چه اندازه توانسته‌اند آراء مردم را به سوی خود و برنامه‌هایشان جلب کنند؟ با توجه به وضعیت موجود چه عواملی و عملکرد کدام احزاب روی نتیجه‌ی انتخابات پیش رو تأثیر مستقیم خواهند گذاشت؟

"ائتلاف ملت" در برابر "ائتلاف جمهور"

زمانی که آقای اردوغان انتخابات زودهنگام اعلام کرد کمتر کسی تصور می‌کرد که احزاب مخالف بتوانند در کار ائتلاف‌سازی و سازماندهی مشترک موفق عمل کنند. جلو انداختن انتخابات چه بسا ترفندی حساب شده و اقدامی تاکتیکی از سوی اردوغان و باغچه‌لی برای گرفتن فرصت از احزاب اپوزیسیون بود تا در فضای امنیتی این روزهای ترکیه، این احزاب نتوانند آراء و نظرات مخالف را به گوش مردم برسانند.

با نگاهی واقع‌بینانه اینگونه می‌توان گفت که از ژوئن ۲۰۱۵ که دور اول انتخابات پارلمانی برگزار شد تا آوریل ۲۰۱۷ که رفراندوم اصلاح قانون اساسی به رأی عمومی گذاشته شد، دولت اردوغان به طرز کاملاً حساب شده‌ای توانسته است هر چالش و "تهدید" جدی در برابر نهاد قدرت را در دم خنثی کند.

با این حال به نظر می‌رسد احزاب مخالف این بار توانسته‌اند ضمن درک صحیح واقعیت‌های موجود به اجماع نظر قابل اتکایی برسند و چالش جدی برای حزب حاکم و اردوغان ایجاد کنند چرا که حزب "جمهوری خواه خلق" (CHP) به رهبری کمال قلیچدار اوغلو خیلی زود توانست با حزب تازه تأسیس "خوب" (iyi party) به رهبری خانوم مرال آکشنر و نیز حزب "سعادت" به رهبری تمل کاراملا اوغلو درباره‌ ائتلاف در انتخابات پارلمانی و دور دوم انتخابات ریاست جمهوری به توافق دست یابند.

نکته قابل تأمل آنکه ائتلاف یک حزب چپ‌ میانه، کمالیست و سوسیال دموکرات، با حزب راست میانه، سکولار و ملی‌گرای خانوم آکشنر و حزب اسلام‌گرای سعادت امری بی‌سابقه در تاریخ انتخابات ترکیه محسوب می‌شود. این ائتلاف تحت عنوان "ائتلاف ملت" (millet ittifakı) در انتخابات پارلمانی شرکت خواهد کرد اما اینجه، آکشنر و کاراملا اوغلو هر کدام جداگانه به عنوان کاندیداهای حزب متبوع‌شان در دور اول انتخابات ریاست جمهوری شرکت خواهند کرد و چنانچه انتخابات به دور دوم (۸ ژوئیه) کشیده شود هر سه حزب "ائتلاف ملت" از یک نامزد مشترک (محرم اینجه از حزب جمهوری خواه خلق) حمایت خواهند کرد.

از سوی دیگر، حزب اسلام‌گرای عدالت و توسعه و حزب دست راست ناسیونالیست حرکت ملی، "ائتلاف جمهور" (cumhur ittifakı) را برای انتخابات پارلمانی تشکیل داده‌اند و به طور مشترک نیز از اردوغان به عنوان کاندیدای ریاست جمهوری اعلام حمایت کرده‌اند.

در این میان بسیاری از نظرسنجی‌ها از پیروزی اردوغان در همان دور نخست انتخابات خبر می‌دهند. به طور مثال شبکه خبری بلومبرگ با استناد به نظرسنجی موسسه Foresight Danışmanlık پیش‌بینی کرده است که اردوغان با اخذ ۵۰.۸ درصد آراء به پیروزی خواهد رسید. اما این بدین معنا نیست که اردوغان و حزب حاکم به طور قطع اکثریت آراء را کسب خواهند کرد. به نظر می‌رسد با توجه به عملکرد نسبتاً خوب اینجه در کمپین‌های انتخاباتی که تا حد زیادی مرهون ویژگی‌های شخصیتی او و نیز وعده‌هایش برای اصلاح وضعیت اقتصادی و سیاسی ترکیه است، این کاندیدای حزب اپوزیسیون جمهوری‌خواه خلق می‌تواند مانع از دستیابی اردوغان به بیش از ۵۰ درصد آراء در دور اول شود.

علاوه بر این به نظر می‌رسد که خود اردوغان نیز نه تنها به دلیل افزایش مخالفت‌ها با آنچه پس از کودتای نافرجام در ترکیه رخ داد، بلکه بخاطر حضور بی‌وقفه و اقتدارگرایانه‌اش در عرصه سیاست آن هم به مدت ۲۵ سال، دچار نوعی بی‌انگیزگی انتخاباتی شده است، بی‌انگیزگی‌ که یا از تسلط کامل او بر تمامی نهادهای قدرت نشأت می‌گیرد و یا به اطمینان او از همراهی هسته اصلی حامیانش در مناطق آناتولی مرکزی ترکیه مرتبط است. به هر جهت اینجه از این شکاف‌ها و فرصت‌ها هوشمندانه استفاده کرده و نظر به آنچه پیشتر گفته شد عده‌ای از ناظران معتقدند انتخابات شاید به دور دوم کشیده شود.

محرم اینجه؛ روح تازه در کالبد اپوزیسیون

بی‌تردید اینجه (از حزب CHP) و آکشنر (از حزب خوب) در بین دیگر کاندیداهای مخالف (کاراملا اوغلو از حزب سعادت، صلاح الدین دمیرتاش از حزب کُردی دموکراتیک خلق‌ها و دوغو پرینچک، رئیس حزب وطن) از بخت بیشتری برای کسب آراء مردمی به خصوص نزد جوانان برخوردارند. اینجه اما به دلیل صراحت بیان و کاریزمایش و اینکه توانسته در سخنرانی‌هایش از شخص اردوغان و نیز سیاست‌های دولت حاکم در عرصه‌های اقتصادی و سیاست خارجی و داخلی بی‌باکانه و گزنده انتقاد کند در میان رأی‌دهندگان به ویژه در مناطق غرب ترکیه (ازمیر، استانبول) و نیز آنکارا محبوبیت خاصی بدست آورده است.

اینجه ۵۴ ساله که فارغ‌ التحصیل رشته فیزیک از دانشگاه بالیکشهیر ترکیه است، مخالف تئوری‌های اقتصادی اردوغان (افزایش نرخ بهره بلای جان اقتصاد) بوده و نیز با اصلاحات به رأی گذاشته شده در رفراندوم قانون اساسی به شدت مخالفت کرده است. او وعده داده مانع از تبدیل نظام پارلمانی به ریاست جمهوری شود و به اختیارات بی‌حد و حصر رئیس جمهور مانند عزل و نصب آزادانه قضات و دادستان‌های محاکم عالی ترکیه پایان دهد. این سیاستمدار مدافع اصول و آمیزه‌های کمالیسم همچنین در مورد افزایش آزادی‌های مدنی و سیاسی-اجتماعی و نیز تسریع روند مذاکرات الحاقی برای پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا وعده داده است.

نکته حائز اهمیت اما آنکه اینجه توانسته بیش از هر چیز با شفافیت و صراحت درباب مسائل و مشکلات کُردهای ترکیه با مردم سخن بگوید. اینجه وعده داده در صورت پیروزی‌اش روند گفت‌و‌گو با کُردها را از سر خواهد گرفت و امکان تدریس در مدارس به زبان کُردی را نیز فراهم خواهد آورد. حزب کُردی دموکراتیک خلق‌ها (HDP) به رهبری دمیرتاش که از زندان ادیرنه به مبارزات انتخاباتی می‌پردازد از هم اکنون اعلام کرده است که در صورت کشیده شدن انتخابات به دور دوم و رقابت اینجه با اردوغان، از کاندیدای اپوزیسیون حمایت خواهد کرد.

فاکتور سرنوشت ساز کُردی

پیرامون نقش سرنوشت سازی که رأی دهندگان مناطق کردنشین جنوب ترکیه ایفا خواهند کرد ذکر این مساله ضروریست که حزب HDP برای ورود به پارلمان باید حد نصاب لازم یعنی بیش از ۱۰ درصد کل آراء را کسب کند. این امر بسیار محتمل است اما حزب حاکم تلاش خواهد کرد مانع از دستیابی حزب دموکراتیک خلق‌ها به این حد نصاب شود چرا که با ورود این حزب به پارلمان ترکیه این امکان ایجاد خواهد شد تا در صورت ائتلاف این حزب کُردی با "ائتلاف ملت"، اکثریت پارلمانی از حزب‌های حامی اردوغان به اپوزیسیون انتقال یابد. تا کنون برخی نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند که "ائتلاف ملت" و "ائتلاف جمهور" هر کدام حدود ۴۳ درصد آراء انتخابات پارلمانی را بدست خواهند آورد و حزب دموکراتیک خلق‌ها نیز ۱۰ تا ۱۳ درصد آراء را کسب خواهد کرد که در این صورت حزب عدالت و توسعه برای تشکیل اکثریت پارلمانی با مشکل مواجه خواهد شد.

به هر تقدیر، انتخابات پیش رو برای تعیین سرنوشت پُست ریاست جمهوری و کرسی‌های پارلمانی بیش از هر چیز سرنوشت دموکراسی و حکومت قانون را در جمهوری ترکیه رقم خواهد زد. ۱۶ سال از زمامداری اردوغان می‌گذرد و او بعد از آتاتورک که ۹۵ سال پیش جمهوری ترکیه را بنا نهاد، بی‌گمان تأثیرگذارترین رهبر سیاسی در این جمهوری محسوب می‌شود. حال باید دید ائتلاف جمهور اردوغان چه فصل جدیدی را برای تاریخ ترکیه رقم خواهد زد.

نتایج این انتخابات غیرقابل پیش‌بینی است اما این نتایج هر چه باشد نشان خواهد داد آیا گذار ترکیه به سوی دوران پسا-اردوغانیسم میسر است یا اینکه اردوغان همان نمونه واقعی از "رهبر کاریزماتیکی" است که «ماکس وبر» می‌گفت خیر و صلاح کشورش را بهتر از دیگران می‌داند و «آنتونیو گرامشی» او را "مرد سرنوشت" می‌نامید.