روی خط مراکش؛ باز هم معمای ارتباط تحریم‌ها با توافقنامه پاریس

امروز در حاشیه مذاکرات اصلی مراکش نشستی با موضوع تاثیر تغییر اقلیم بر گردوغبار و افزایش ریزگردها برگزار شد. در این نشست که با همکاری برنامه های محیط زیست و عمران سازمان ملل و با حضور مدیران این دو نهاد برگزار شده بود، معصومه ابتکار، رئیس سازمان محیط زیست ایران منشاء سه چهارم ریزگردهای ورودی به ایران را کشورهای همسایه دانست و خواستار کمک سازمان‌های بین‌المللی مرتبط برای حل این مشکل شد.

وی همچنین دیگربار مدعی شد که تحریم های مرتبط با برنامه هسته ای ایران از جمله موانع اصلی مشارکت ایران در برنامه های کاهش گرمایش جهانی است و "رفع تحریم ها می تواند به اثرگذاری ایران در این باره کمک کند".

ابتکار پیش از این نیز در گرماگرم مذاکرات پاریس گفته بود که اگر تحریم ها رفع شوند ایران می تواند تا ۱۲ درصد از انتشار دی اکسید کربن بکاهد و در غیر این صورت میزان مشارکت ایران در این باره یک سوم مقدار مذکور یعنی حدود چهار درصد خواهد بود.

از آنجا که هرگز یک گزارش فنی دقیق در این باره منتشر نشده، ادعای رئیس سازمان محیط زیست همواره با ابهام روبرو بوده و بعضا انتقادات و بدبینی هایی را نیز برانگیخته است. واقعیت این است که از میان سه منبع عمده مصرف سوخت های فسیلی یعنی حمل و نقل، صنایع و استفاده خانگی و شهری، انتشار دی اکسید کربن در ایران بیشتر در بخش اول یعنی حوزه حمل و نقل رخ می دهد. به واسطه توسعه مصرف گاز طبیعی در بخش گرمایش خانگی ایران در این جهت گام های مفید و موثری برداشته است. در بخش صنایع نیز به نسبت جمعیت کشور ایران میزان انتشار دی اکسید کربن متوسطی دارد. همچنانکه ذکر شد مشکل اصلی به بخش حمل و نقل مربوط می شود. جایی که عمده وسایل نقلیه مورد استفاده راندمان سوخت پایینی دارند، فاقد استاندارد جهانی هستند و غالبا با تکنولوژی چند دهه قبل تولید می شوند. آلودگی کنونی هوای تهران خود نمایه ای است از همین آلایندگی بخش حمل و نقل کشور و همچنین نقش آن در افزایش گرمایش جهانی.

حالا سوال این است که تحریم ها به چه صورت مانع شده که مردم ایران نتوانند به خودرو استاندارد و ایمن و ناآلاینده دسترسی پیدا کنند؟ تعرفه سنگین برای واردات خودرو و نبود زیرساخت برای استفاده از خودروهای برقی ناشی از تحریم هاست و یا اساسا سیاست جاری دولت ایران در حوزه بازار خودرو است که هم پیش از تحریم ها وجود داشته و هم اکنون پس از رفع غالب تحریم ها هم ادامه دارد؟

از سوی دیگر اگر تصور کنیم منظور خانم ابتکار موضوع توسعه انرژی های پاک است هم به پاسخ روشنی نمی رسیم. ایجاد نیروگاه های خورشیدی در ایران سابقه ای پنجاه ساله دارد و دو دفتر در سازمان انرژی اتمی و وزارت نیرو از دیرباز به دنبال توسعه این نوع انرژی در ایران بوده و تجربیات موفقی در زمینه بهره گیری از انرژی خورشیدی در مناطقی از ایران همچون استان یزد را نیز داشته اند. تجربه ای همچون نیروگاه بادی منجیل نیز نشان می دهد که ایران با این فناوری نیز بیگانه نیست. مضاف بر آنکه دانش توسعه انرژی های نو به واسطه سرمایه گذاری برنامه محیط زیست سازمان ملل امروزه در اختیار همگان قرار دارد و به نظر نمی رسد که هیچ وقت مشمول تحریم های مرتبط با برنامه هسته ای بوده است.

اما چرا ایران به دنبال توسعه این نوع انرژی نرفته است؟ به همان دلیل ساده که هنوز اکثریت مطلق کشورهای جهان، حتی کشورهای مرفه اروپای غربی نیز بخش عمده انرژی خود را از سوخت های فسیلی تامین می کنند: هزینه تمام شده انرژی های پاک به طور متوسط سه برابر سوخت های فسیلی است و عجالتا مصرف آن به صرفه نیست. یعنی اگر فرض کنیم همین الآن کل تکنولوژی انرژی های پاک مجانی بسته بندی شده و برای ایران ارسال شود باز هم زمینه گسترش آن وجود ندارد چون اساسا اقتصاد ایران مثل اقتصاد دانمارک و سوئد نیست که استطاعت استفاده از این نوع انرژی را داشته باشد.

باید توجه داشت که اصل چالش ها در مذاکرات پاریس و مراکش ناشی از همین به صرفه نبودن مصرف انرژی های پاک است. اگر به صرفه بود قطعا گسترش آن هیچ احتیاجی به مذاکره و توافقنامه و معاهده نداشت. به هررو، خوب است که یک بار برای همیشه سازمان محیط زیست به طور شفاف اعلام کند که چه ارتباطی بین تحریم های برنامه هسته ای و تعهدات ایران در برابر توافقنامه پاریس وجود دارد و اساسا چرا باید کسی مانع توسعه انرژی های پاک در ایران شود و یا اینکه مردم ایران را وادار به استفاده از خودروهای آلاینده کند.