از ثبت طاق کسری در یونسکو خبری نیست

طاق کسری سخت مظلوم واقع شده؛ ایرانیان به آن کم توجهند چون دیگر جلوی چشم‌شان نیست و عراقی‌ها نیز گرفتار تامین امنیت جان و مال در زندگی روزمره. بیش از ربع قرن است که عراق در شرایط جنگی به‌سر می‎برد؛ فساد در دستگاه‌های دولتی بیداد می‌کند و اقتصاد در موقعیتی بحرانی است. در چنین فضایی توجه کافی به آثار باستانی شاید خواسته‌ای لوکس و اشرافی به نظر برسد.

"طاق کسری" یا "ایوان خسرو" زمانی کاخ پادشاهان ایرانی در دوران ساسانیان بود اما با دگرگونی‌های مرزی در منطقه، اکنون در ۳۵ کیلومتری پایتخت عراق قرار گرفته است. بازدید از آن آسان نیست. باید از چندین ایست-بازرسی گذر کنید، کارت شناسایی‌تان را نشان دهید و اگر ساکن منطقه نیستید برای ماموران دلیل محکمی بیاورید تا اجازه عبور دهند.

بزرگترین طاق گلی دنیا با بلندی ۳۷ متر، اکنون به نوعی در محاصره نیروهای نظامی است. دهکده کوچکی که با نام "سلمان باک" در کنار طاق کسری قرار دارد محل آرامگاه سلمان فارسی است. روزانه بسیاری برای زیارت راهی آن می‌شوند و ارتش به شدت از مقبره پاسداری می‌کند. راهنمای عراقی توصیه‌ی اکید می‌کند که هنگام گذشتن از این منطقه کلامی به زبان انگلیسی سخن نگویم تا مبادا کسی متوجه همراه داشتن یک "خارجی" شود. "سلمان باک" در زمان صدام از مراکز ساخت سلاح‎های کشتار جمعی در عراق بود.

بیشتر بخوانید:

شرایط امنیتی در بغداد اندکی بهبود یافته ولی خارجی‌هایی که به هر دلیلی باید به آن سفر کنند نیازمند رعایت موارد بسیاری هستند. بسیاری از کارمندان سفارتخانه‌‌ها در "منطقه سبز" ساکن شده‌اند؛ منطقه‌ای محصور در میان دیوارهای بلند بتونی با مراقبت شدید ارتش و گروه‌های کمکی آمریکایی. فضای امنیتی در مناطق بیرون از پایتخت، مانند تیسفون (مدائن) بیشتر حس می‌شود.

طاق کسری که روزگاری نماد عظمت امپراتوری ایران بود در سده هفتم میلادی، در زمان حمله مسلمانان به ایران غارت شد. در بسیاری از نوشته‌ها به وجود فرشی عظیم و جواهر نشان در آن اشاره شده که مهاجمان عرب آن را تکه تکه کردند. از کاخ، پس از ورود اسلام به ایران مدتی به عنوان مسجد استفاده شد و پس از آن کم کم متروکه شد. بسیاری از جهانگردان و شاعران در سده‌های بعد تحت تاثیر بقایای کاخ قرار گرفتند و در آثار خود به آن اشاره کردند. یکی از مشهورترین آثار، قصیده "ایوان مدائن" از خاقانی است.

از چند سال پیش تا کنون بارها در نشریات داخل ایران گزارشی‌هایی منتشر شده مبنی بر اینکه ایران و عراق در حال ثبت مشترک این بنا در فهرست جهانی یونسکو هستند. هیچیک از این گزارش‌ها پایه و اساسی ندارند. در وهله نخست، طاق امروزه در خاک عراق واقع شده و همان کشور نیز باید برای ثبت آن دست به کار شود. وزارت فرهنگ عراق حتی پرونده‌ مقدماتی را هم برای ثبت طاق کسری به یونسکو ارائه نکرده‌است.

پس از یورش‌های تکان دهنده به آثار باستانی و موزه‌های عراقی در چند سال گذشته، بسیاری از نهادهای خارجی به کمک عراق آمده‌اند تا آثار تاریخی در این کشور را حفظ کنند. مقام‌های عراقی نیز در این زمینه تلاش‌های جدی‌تری را آغاز کرده‌اند. در پاریس در دفتر هیات عراق در یونسکو پرونده‌ای را نشانم می‌دهند که نام یازده اثر تاریخی در آن آمده‌است. وزارت فرهنگ عراق در تلاش است این آثار را به ثبت برساند. نام طاق کسری حتی در این لیست که برای آینده تنظیم شده هم دیده نمی‌شود چه برسد به ثبت قریب‌الوقوع آن با کوشش‌های مشترک "عراق و ایران". محمود ملاخلف، نماینده عراق در یونسکو تاکید می‌کند: "عراق است که باید برای ثبت طاق اقدام کند."

طاق کسری در منطقه ای سرسبز و نزدیک به مزارع قرار گرفته و به همین خاطر، هوایی مطبوع دارد. صدام حسین در دهه ۱۹۸۰ منطقه پیرامون طاق کسری را به تفریحگاهی برای مردم تبدیل کرده بود. هنوز بقایای تعدادی از نیمکت‌ها و وسایل بازی در آنجا دیده می‌شود. این کاخ نسبتا به محل نبرد قادسیه در سده هفتم میلادی نزدیک است؛ نبردی که در آن اعراب مسلمان، سپاه ایران را شکست دادند. صدام حسین با تبدیل طاق کسری به یک مرکز تفریحی و افزودن بخش‌های تازه مانند نورو صدا ‌کوشید این رویداد تاریخی را هرچه بیشتر یادآوری و تبلیغ کند. بخش عمده این تاسیسات در پی یورش آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ نابود شد.

وزارت فرهنگ عراق در سال‌های اخیر یک دیوار بتونی پیرامون طاق احداث کرده تا پاسداری از آنرا آسان‌تر کند. ماموران نظامی به شکل دایمی در کنار آن حضور دارند. چند سال پیش، بی‌توجهی به وضعیت طاق کسری به آنجا رسید که بسیاری از تلاشگران فرهنگی و رسانه‌ها از فروریختن آن ابراز نگرانی کردند. دولت عراق از یک شرکت از کشور چک دعوت کرد تا ترمیم‌های ضروری در طاق را انجام دهد. اینکه این گروه تا چه حد وظیفه‌ی محول شده را درست انجام داده در میان مقام‌های عراقی بحث برانگیز بوده است.

برای ترمیم چنین بناهای باستانی معمولا از کارشناسان ایتالیایی دعوت می‌شود. تجربه شرکتی که از پراگ این کار را به عهده داشته عمدتا ساخت و ساز ساختمان‌های مدرن و ترمیم بناهای معاصر بوده است. لایه محافظتی که روی طاق کشیده در مدتی کوتاه فرسوده شده و برخی شکاف‌ها از نو نمایان شده‌اند. یکی از راهنمایان محلی می‌گوید: "در زمان ترمیم از ابزاری استفاده شد که به یک اثر باستانی آسیب می‌رساند". مدیر اداره آثار باستانی عراق، قیس حسین رشید اما می‌گوید: "کار اصلی این گروه، ترمیم شکاف‌های طاق بوده که می‌توانسته خطر فروریختن را در پی داشته باشد. آنها به زودی برای به پایان رساندن کار به عراق بازمی‌گردند".

بازدیدکنندگان طاق در این روزها معمولا افرادی هستند که با کاروان‌های زیارتی و کسب مجوز به مدائن می‌آیند؛ برای دیدار از آرامگاه سلمان فارسی که در عراق بسیاری او را "سلمان محمدی" می‌نامند. بیشتر این افراد با طاق کسری از راه داستانی آشنا هستند که می‌گوید بنا همزمان با تولد پیامبر اسلام ترک برداشته است؛ روایتی که مانند داستان کشتی نوح، هیچ سند علمی و تاریخی برای تایید آن در دست نیست.