الیشا شمسیان عکس ها از بردیا اسکندری

در ايران باستان و گذشته‌های پيش از زمان اشو زرتشت، در ميان مردمانی که زندگی خود را با کشاورزی و دامپروی می‌گذراندند، مردم با تضادهای موجود در طبيعت مانند سپيدی و سياهی، روشنايی و تاريکی، روز و شب، گرما و سرما و تضادهايی در خوی انسانی مانند خوبی و بدی، دوستی و دشمنی و گذشت و کينه آشنا شده بودند و در باور خود، آن چه را که برای زندگی مفيد قرار می‌گرفت از جلوه‌های خدای خوب و آن چه را که بد و زيان آور بود، از جلوه‌های خدای بد می‌پنداشتند.

به همين انگيزه آنها روز و روشنايی را بيشتر دوست می‌داشتند، چون هنگام کار و کوشش، خوشی و بالندگی بود. با فرا رسيدن شب، آتش می‌افروختند تا جلوه‌های بد زندگی پديدار نگردد. در شب‌های دراز زمستان، گِرد هم جمع می‌شدند و آتش می‌افروختند تا روشنايی را افزون سازند. هنگامی که درازترين شب سال يعنی آخرين شب از ماه آذر فرا می‌رسيد، به انگيزه‌ی اينکه از فردای آن شب، روشنايی بيشتر و روزها درازتر خواهد شد، گرد هم آمده و شادی می‌کردند.

در زمان گذشته، ايرانيان ميوه‌هايی را که تا آن زمان سالم مانده بود با آجيل و خوراکی‌های ديگر فراهم می‌کردند، همه با هم تا پاسی از شب را با شادی و سرور می‌گذراندند و با اين شيوه به پيشباز چله بزرگ می‌رفتند که از فردای آن روز شروع می‌شد. در چله‌ای که با آمدن آن، سرما واقعی زمستان فرا می‌رسيد و تا جشن سده يعنی چهل روز ديگر ادامه داشت.

پس از آن چله کوچک آغاز می‌گشت، يعنی سرمای زمستان کاهش می‌يافت. چله‌ی کوچک از روز بعد از جشن سده شروع می‌شد و تا روز بيستم اسفند ماه ادامه داشت و اين هنگامی بود که سرمای زمستان به آرامی کاهش می‌يافت. پس از چله‌ی کوچک شکفتن شکوفه‌ها آغاز می‌گرديد و فرا رسيدن بهار را نويد می‌دادند.

اکنون نيز ايرانيان و به خصوص زرتشتيان، در شب چله که روز انارام از ماه آذر (آخرين شب از ماه آذر) است، گرد هم می‌آيند. خويشان و آشنايان يکی از خانه‌های فاميل را برای گرد هم آمدن انتخاب می‌کنند. آنها بيشتر منزل بزرگ‌ترها به ويژه پدر و مادربزرگ، يا محل مناسب ديگری را برمی‌گزينند.

هر خانواده، ميوه‌هايی مانند خربزه، سيب، بِه، انگور و به ويژه هندوانه و انار را که رنگ سرخ دارند تهيه می‌کنند و با خود به جشن شب چله می‌آورزند. رنگ سرخ، رنگ رفتن و فراز آمدن روشنايی در غروب آفتاب و سپيده است که در آيين مهر از جايگاه ويژه‌ای برخوردار است.

در بين ميوه‌ها هندوانه از اهميت بيشتری برخوردار است زيرا بعضی از زرتشتيان باور دارند که اگر مقداری هندوانه در شب چله بخورند، در سراسر چله‌ی بزرگ و کوچک، يعنی زمستانی را که در پيش خواهند داشت، سرما و بيماری بر آنها اثر نخواهد گذاشت.

غير از ميوه، گاهی آجيل، شيرينی و شربت نيز در خوراکی‌های شب چله وجود دارد.

مهمانان شب چله تا پاسی از شب همه دور هم می‌نشينند. گاهی مادر بزرگ داستان‌های شيرين روزگار گذشته را برای بچه‌ها تعريف می‌کند. پدر بزرگ يا سالخورده‌ی ديگری بخش‌هايی از داستان‌های شاهنامه‌ی فردوسی را می‌خواند و از حماسه‌های افتخار آفرين ايرانيان، سخن می‌گويد. همه با شادی و سرور، شب چله را پشت سر می‌گذارند. با نيايشگاه اُشَهِن، شب بزرگ سال را همراهی می‌کنند و گاهی آن را به سپيده‌دم می‌رسانند تا زايش نور را از پس تاريکی شبی سرد مشاهده کنند.

جشن ديگان

در تقويم زرتشتی، هريک از روزهای ماه نامِ به خصوصی دارد. به عنوان مثال: هرمز، بهمن، ارديبهشت، شهريور، سپندارمز، خرداد، امرداد، دی به آذر، آذر و ... زرتشتيان در هر ماه، هنگامی که نام روز با نام ماه برابر می‌شود، آن روز را جشن می‌گيرند و هر يک از اين جشن‌ها را به مناسبتی برگزار می‌کنند.

واژه‌ی دی، آفريدن و آفريدگار معنی می‌دهد. در ماه دی، غير از نخستين روزِ ماه که اورمزد ناميده می‌شود و نام خداوند است، سه روز ديگر به نام‌های دی بآدُر، دی بمهر و دی بدين وجود دارد.

بنابراين جشن ديگان برابر است با يکی از اين روزها در ماه دی، که دوم، نهم و هفدهم در تقويم خورشيدی است. در ايران باستان نخستين جشن ديگان، در ماه دی يعنی روز اورمزد از ماه دی، "خرم روز" نيز نام داشته است. در اين روز که روز پس از شب چله (شب يلدا) يعنی بلندترين شب سال بوده است، پادشاه کشور و حاکم شهر، ديدار عمومی با مردم داشته‌اند. اکنون نيز زرتشتيان در برخی از شهرها و روستاها، يکی از روزهای دی، در ماه دی و يا همه‌ی آن را جشن می‌گيرند. همانند جشن‌های ماهيانه ديگر، کوشش می‌کنند تا در محل‌های عمومی مانند آتشکده گرد هم آيند و جشن ديگان را با سرور و شادمانی برگزار کنند.