آب دوباره به سوی منطقه مردابی جنوب عراق جريان يافته و حيات را به آن بازگردانده است

برنامه زيست محيطی سازمان ملل متحد اعلام کرده است که اقداماتی که اعراب مرداب نشين و ساير نهادهای داخلی و بين المللی پس از سقوط رژيم صدام حسين برای احيای مرداب های جنوب عراق صورت داده اند نتيجه بخشيده است و تصاوير ماهواره ای نشان می دهد که حدود 40 درصد از اين مرداب ها در خلال دو سال گذشته به وضعيت سابق بازگشته است.

سرزمين مردابی عراق در شمال بصره و نزديک محل تلاقی دو رود دجله و فرات و تشکيل اروند رود ( شط العرب) قرار دارد.

در طول قرن ها، مرداب های عراق وضعيت مناسبی را در حمايت از شرايط زيست محيطی منحصر به فردی با تنوع قابل توجه حيات گياهی و حيوانی، به خصوص برای پرندگان آب زی مهاجر، فراهم کرده بود.

همچنين، اين منطقه زيستگاه اعراب مرداب نشين بود که براساس برخی گزارش ها، شمار آنان در دهه 1990 به حدود نيم ميليون نفر می رسيد که سابقه سکونت آنان در اين محل پنج هزار سال تخمين زده شده است و با اتکا به امکانات طبيعی مرداب امرار معاش می کردند.

در پايان جنگ اول خليج فارس در سال 1991 دولت مرکزی عراق در واکنش نسبت به شورش ساکنان جنوب آن کشور نه تنها به سرکوب شديد شورشيان مبادرت کرد بلکه با خشک کردن عمدی مردابهای منطقه ادامه حيات مرداب نشينان را ناممکن ساخت

حدود هفتاد هزار نفر از اعراب مرداب نشين نيز به ايران پناهنده شدند.

خشکی بخش عمده از سرزمين مردابی تغييرات عمده ای را هم در شرايط زيست محيطی پديد آورد و حيات وحش در اين منطقه را جدا به خطر انداخت.

وسعت منطقه مردابی جنوب عراق به بيش از نه هزار کيلومتر مربع می رسيد اما در سال 2003 و قبل از حمله نظامی ائتلاف به رهبری آمريکا به عراق و سقوط رژيم صدام حسين، رهبر سابق اين کشور، بخش اعظم اين منطقه خشک شده و تنها حدود 760 کيلومتر مربع آن به حالت مرداب باقی مانده بود.

توسعه يا تخريب؟

روند تغيير شرايط مرداب های جنوب عراق از اواسط دهه 1950 ميلادی و در اثر اقدام دولت مرکزی برای بهره برداری موثر تر از آب رودخانه های دجله و فرات و افزايش اراضی کشاورزی از طريق بازيافت زمين های مرداب آغاز که بر عوامل طبيعی، از جمله آلودگی و ميزان جريان آب و آثار طغيان دوره ای رودخانه ها بر وضعيت مرداب ها بی تاثير نبود.

با اينهمه، تخريب مرداب ها از سال 1991 و با اقدامات عمدی دولت مرکزی عراق آغاز شد.

در روزهای پايانی جنگ عراق و ائتلاف بين المللی، که در پی اشغال خاک کويت توسط رژيم صدام حسين آغاز شد، کردهای شمال و ساکنان جنوب عراق عليه دولت مرکزی دست به شورش زدند.

در حاليکه مناطق شمالی عملا تحت حفاظت نيروهای خارجی قرار گرفتند، دولت بدون هيچ مانعی به سرکوب شديد ساکنان جنوب دست زد.

اقدامات رژيم سابق عراق منطقه مردابی را به سرزمينی خشک تبديل کرد

اين برنامه با ايجاد سدهايی در برابر آب ورودی باعث خشک شدن بخش عمده ای از مرداب ها از طريق تبخير و افزايش غلظت آب باقی مانده در آن شد و حيات طبيعی منطقه را دستخوش تغيير کرد.

در آن زمان، برخی از کارشناسان حفظ محيط زيست هشدار دادند که علاوه بر نابودی حيات وحش و امکانات زندگی مرداب نشينان، اين تغييرات بر شرايط آب و هوا نيز تاثير گذاشته است.

در عين حال، دولت وقت عراق اصرار داشت که خشک کردن مرداب های جنوب صرفا در چارچوب برنامه توسعه آن کشور صورت می گيرد و اين اتهام را رد می کرد که هدف از اين اقدام تنبيه مرداب نشينان و مجبور کردن آنان به مهاجرت است.

با اينهمه، سازمان های مدافع حقوق بشر اين اقدام دولت عراق را نسل کشی توصيف کردند و مدافعان محيط زيست نيز آن را به شدت مورد انتقاد قرار دادند.

بازگشت آب رفته

روند احيای مرداب های جنوب عراق بلافاصله پس از سقوط رژيم سابق اين کشور آغاز شد.

در ماه آوريل سال 2003، اعراب مرداب نشين خود به تخريب بخشی از سدهای ايجاد شده در اطراف اين منطقه مبادرت ورزيدند و جريان آب به مرداب تا حدودی از سر گرفته شد.

سال 2003 همچنين از نظر ميزان بارندگی و جريان آب رودخانه های محلی سالی مطلوب بود و در سال های بعدی نيز، جريان آب به مرداب های خشک ادامه داشته است.

با احيای تدريجی منطقه مردابی، مرداب نشينان نيز به سکونتگاه خود باز می گردند و فعاليت های سنتی، از جمله ماهيگيری را از سر می گيرند.

به گفته کارشناسان احيای تدريجی مردابهای جنوب عراق سالها به طول می انجامد و با توجه به تاثير اقدامات کشورهای منطقه بر جريان آب به مردابها ممکن است اين منطقه هرگز به وضعيت سابق خود بازنگردد

اين نهاد وابسته به سازمان ملل با استفاده از اعتباری به مبلغ يازده ميليون دلار که توسط دولت ژاپن در اختيار آن قرار گرفته در همکاری با نهادهای دولت عراق حمايت از مرداب نشينان را آغاز کرده است.

به گفته مسئول برنامه کمک به مرداب نشينان، تاکيد اصلی بر استفاده از آن نوع فناوری، از جمله در تصفيه آب است که حتی الامکان بر شرايط طبيعی اين منطقه تاثير منفی نگذارد.

در مورد احيای کامل مرداب، کارشناسان گفته اند که چنين تغييری ممکن است سال ها به طول انجامد و شايد هم اين منطقه هرگز به طور کامل به شرايط قبلی خود باز نگردد.

به گفته آنان، سد سازی در ترکيه، سوريه و حتی ايران می تواند باعث کاستن از جريان آب رودخانه هايی شود که در نهايت مرداب های جنوب عراق، طبيعت و ساکنان آن را تغذيه می کنند.