نيک آهنگ کوثر کارشناس مسائل زمين شناسی

اگر این لرزه در مناطق قاره ای و نزدیک مناطق شهری رخ می‌داد، آمار تلفات انسانی بسیار بالاتر می‌بود

زلزله شاید جزو طبیعی‌ترین اتفاقات کره زمین باشد. پوسته زمین بر روی بخش درونی تر کره زمین، به نام گوشته که حرارتی بسیار بالاتر دارد و سنگين تر است، قرار گرفته. به دلیل فعل و انفعالات حرارتی گوشته، مواد مذاب آن پس از نفوذ در پوسته زمین، از نقاط یا مناطق ضعیف‌تر آن خارج می‌شود که با فعالیت‌های آتشفشانی همراه است.

گاهی ممکن است این آتشفشانی‌ها به صورت رشته ای و نواری باشد، و به دلیل سنگین تر بودن مواد مذاب خروجی نسبت به پوسته مناطق قاره ای زمین، تدریجا نوار آتشفشانی ارتفاع خود را نسبت به سطح آب اقیانوس‌ها از دست بدهد و روند ادامه دار خروج مواد مذاب پوسته‌ای سنگین تر بوجود می آورد که به پوسته اقیانوسی معروف است وتدریجا به زیر آب می‌رود.

این فرایند را اقیانوسی شدن می گویند. این امر باعث جدا شدن بخش‌های قاره ای پوسته زمین از هم می‌شود، اتفاقی که به عنوان مثال سبب جدایی قاره‌های آمریکا، آفریقا و به وجود آمدن اقیانوس اطلس ميان آن دو قاره شده است، و رشته کوه آتشفشانی میان اقیانوسی اطلس، همچنان فعال است و این پدیده در عمل موجب قطعه قطعه شدن پوسته زمین و تقسیم آن به چندین« صفحه» شده است.

نهاد ناآرام زمين

صفحات می‌توانند بخش‌های قاره‌ای و اقیانوسی داشته باشند، که بخش‌های اقیانوسی به دلیل جرم حجمی بالاتر به زیر آب می‌روند و بخش‌های قاره‌ای که سبک‌تر هستند خشکی ها را تشکیل می‌دهند.

خروج مواد مذاب از محورهای میان اقیانوسی در یک طرف صفحه، باعث فشار آوردن طرف دیگر صفحه به صفحات مجاور می‌شود.

اگر پيام زلزله سنج ها شنيده می شد  دستگاه‌های زلزله سنج، خیلی زودتر از ساکنان سواحل نزدیک و دور حرکات پوسته زمین را ثبت می‌کنند. یافتن مرکز زلزله نیز با در اختیار داشتن اطلاعات سه ایستگاه میسر است. با توجه به این مهم، مقامات محلی می‌بایستی خیلی سریع‌تر ساکنان ساحل نشین را از خانه و کاشانه‌شان دور می‌کردند.

مرز حرکتی میان صفحات به صورت شکستگی های بزرگی ظاهر می‌شود که« گسل» نام دارد. این فشارها سبب چین خوردن و مرتفع شدن بخش‌های تحت فشار می‌گردد، و گاه در اثر بر خورد بخش های قاره‌ای دو صفحه این مرتفع شدن سبب ایجاد رشته کوه‌ می شود. رشته کوههايی مثل هیمالایا، زاگرس و هندوکش نيز از همين طريق به وجود آمده اند.

این فشارها می‌تواند هر صفحه را نیز به قطعات کوچکتری تقسیم کند که گسل‌های کوچک‌تر، مرزهای آنها هستند.

گاه ممکن است صفحات زمین در امتداد هم در دو جهت مخالف حرکت کنند یا بلغزند، نظیر آنچه در ایالت کالیفرنیا، در امتداد گسل « سن اندریاس» دیده می شود. گاهی هم بخش اقیانوسی یک صفحه در تصادم با بخش قاره‌ای صفحه دیگر، به علت اختلاف وزنی، به زیر آن فرو رانده می‌شود، و به عبارتی بخش قاره‌ای یک طرف روی بخش اقیانوسی طرف دیگر رانده شده است. در مواردی هم پوسته اقیانوسی سنگین‌تر و قدیمی‌تر یک صفحه در تصادم با پوسته اقیانوسی نسبتا سبک‌تر دچار پدیده « فرو- رانش» می‌شود.

حرکت قطعات پوسته زمین، در امتداد گسل‌ها، با ایجاد لرزه هايی اکثرا کوچک همراه است، ولی وقتی مانعی در روند این جابجایی بوجود بیاید، فشار زیادی در دو طرف گسل جمع شده تا جایی که این قفل بشکند. شکسته شدن قفل با آزاد شدن انرزی زیادی همراه است که به آن زلزله می گویند.

هر قدر میزان آزاد شدن انرژی بیشتر باشد، زلزله قدرتمندتر و بزرگ‌تر خواهد بود.

نوع زلزله بستر اقيانوس هند

بسیاری از زلزله‌های درون قاره‌ها ناشی از فعال شدن همین گسل‌های درون صفحه‌ای است. زلزله ۲۶ دسامبر۲۰۰۳ بم از همین نوع بود. زلزله ۲۶ دسامبر ۲۰۰۴ اما از نوع دیگر یعنی فرو- رانش است.

برخورد مداوم صفحات استرالیا-هند با صفحه برمه، عامل ایجاد تنش بسیار بزرگی بصورت دائم در محدوده سوماترا شده است. صفحات کوچک برمه و سوندا میان صفحات عظیم هند-استرالیا و اوراسیا در فشاری همیشگی قرار دارند. این فشارها با رانده شدن صفحه برمه روی بخش اقیانوسی صفحه هند-استرالیا نمود پیدا می‌کند. این رانده شدن روندی ممتد است، ولی گاه قفل‌هایی مانع حرکت روان و دائمی این بخش از پوسته زمین می‌شود.

سرعت حرکت صفحه هند- استرالیا به سمت شمال ‌شرق، پنج سانتیمتر در سال است. میزان قفل شد‌گی در مرز این صفحات در حدی بوده که در طی سال‌ها فشار و تجمع تنش در آن، شکسته شدن آن امکان‌پذیر نبوده است. میزان انرژی آزاد شده ناشی از شکسته شدن قفل بزرگ، آنقدر بزرگ بوده که با معیارهای عادی نمی‌توان آنرا سنجید!

امواجی با سرعت جت

اگر زمين لرزه ای با قدرتی که در بستر اقيانوس هند رخ داد، در مناطق قاره ای و نزدیک مناطق شهری رخ می‌داد، آمار تلفات انسانی بسیار بالاتر می‌بود.

انرژی آزاد شده از این حرکت عظیم، منجر به جابجا شدن ناگهانی حجم بسیار بزرگی از آب اقیانوس شده است. امواج آب با سرعتی باور نکردنی از منطقه دور و تدریجا مرتفع می شود. با کاهش عمق آب در مناطق ساحلی، ارتفاع موج بیشتر و ازسرعت آن کاسته می‌شود.

ساعت های از دست رفته  فاصله زیاد هند، سری‌لانکا و سومالی در عمل فرصتی چند ساعته برای تخلیه سواحل از ساکنان آنها فراهم کرده بود. فقدان سیستم‌های هشدار دهنده که ناشی از تجربه نکردن شرایط مشابه در تاریخ چند صد ساله اخیر بوده است، باعث شد امواج بزرگ و طولانی «سونامی» قربانیان بسیاری از این کشورها بگیرد.

سرعت حرکت امواج زلزله در پوسته زمین، بسته به نوع آن متغیر است، ولی تا ۱۳ کیلومتر در ثانیه می‌رسد، یعنی چیزی کمتر از ۸۰۰ کیلومتر در دقیقه، که بسیار بیشتر از امواج بزرگ آب ناشی از بروز زلزله است.

لرزه نگارها (دستگاه‌های زلزله سنج) خیلی زودتر از ساکنان سونامی - زده سواحل نزدیک و دور حرکات پوسته زمین را ثبت می‌کنند. یافتن مرکز زلزله نیز با در اختیار داشتن اطلاعات سه ایستگاه میسر است. با توجه به این مهم، مقامات محلی می‌بایستی خیلی سریع‌تر ساکنان ساحل نشین را از خانه و کاشانه‌شان دور می‌کردند.

فاصله زیاد هند، سری‌لانکا و سومالی در عمل فرصتی چند ساعته برای تخلیه سواحل از ساکنان آنها فراهم کرده بود. فقدان سیستم‌های هشدار دهنده که ناشی از تجربه نکردن شرایط مشابه در تاریخ چند صد ساله اخیر در اين مناطق بوده است، باعث شد امواج بزرگ و طولانی «سونامی» قربانیان بسیاری از این کشورها بگیرد.

سواحل آچه هنوز زير آب است

از طرفی سبک بودن سازه های ساحلی و نبود موج شکن های قوی نیز بر آمار تلفات افزوده است. هر چقدر هم شیب منطقه ساحلی و نیز موانع ساختمانی یا طبیعی کمتر بوده، حجم آب روان شده به مناطق دورتر از ساحل بیشتر بوده است.

قدرت امواج آب و ارتفاع آن آنقدر زیاد بوده که جسد های بسیاری را از روی درختان نخل درون خشکی جمع‌آوری کرده‌اند.شاید تنها کسانی که بختی برای فرار از مهلکه نداشته‌اند، توریست‌ها، و ماهی‌گیرانی بوده‌اند که در نزديکی ساحل قرار داشته‌اند.

این زلزله پس لرزه‌های بزرگی هم داشت که بزرگی قوی ترین آنها کمی بالاتر از ۷ ریشتربوده است. این لرزه‌ها همه ضعیف‌تر از زلزله اصلی هستند ولی نمی‌توان از آثار مخرب پس لرزه‌های قدرتمند چشم پوشید.

خسارت‌های این زلزله در دراز مدت سیاست‌گذاران کشورهای مختلفی که در آینده می‌توانند در معرض سونامی‌های مشابهی باشند به این فکر واخواهد داشت که سامانه‌های هشدار دهنده را راه اندازی یا تقویت کنند.از طرفی کشورها را مجبور به بهسازی شبکه‌های لرزه‌نگاری‌شان خواهد کرد.