رؤیای 'اینترنت پاک'؛ ایران به دنبال تشدید فیلترینگ؟

با گذشت ۱۰ روز از آغاز قطع اینترنت در ایران، نه تنها هنوز اینترنت شبکه‌های موبایل کامل وصل نشده، بلکه شواهد نشان می‌دهد دولت ایران ممکن است به دنبال تغییر بنیادین سیستم فیلترینگ برای تشدید فوق‌العاده سانسور اینترنت باشد.

نگرانی از این است که ایران بخواهد به جای داشتن "لیست سیاه" برای محدود کردن دسترسی به سایت‌ها و سرویس‌های "غیرمجاز" به دنبال تهیه یک "لیست سفید" از سایت‌های مجاز برود و دسترسی به همه سایت‌ها و سرویس‌های دیگر را کاملاً ببندد.

این نگرانی ناشی از فراخوانی است که یک نهاد دولتی منتشر کرده و در آن از دستگاه‌های اجرایی و بخش خصوصی خواسته اعلام کنند برای ارائه خدماتشان، به کدام سایت‌های خارجی نیاز دارند.

جمع‌آوری فهرست این سایت‌های ضروری می‌تواند گامی مهم به سوی پیاده‌سازی فیلترینگ بر اساس "لیست سفید" باشد.

نامه، فراخوان و فرم

در روزهای گذشته، تصویر نامه‌ای در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که ظاهراً وزارت ارتباطات به نهادهای دولتی فرستاده است.

در این نامه که تاریخ ۲۹ آبان (چهارشنبه هفته پیش) را دارد، معاون وزیر ارتباطات از دستگاه‌های اجرایی خواسته برای بررسی "مشکلات احتمالی" دسترسی مردم به خدماتشان، فایل اکسل یک فرم را از سایت سازمان فناوری اطلاعات ایران دانلود کنند و پس از پر کردن، آن را با ای‌میل به این سازمان بفرستند.

یکی از خواسته‌های این نامه، فهرست کردن میزان وابستگی خدمات این دستگاه‌ها به سرویس‌های خارج از کشور است؛ و به عنوان نمونه، سرویس نقشه گوگل را مثال زده است.

اگرچه بی‌بی‌سی نمی‌تواند مستقلاً اصالت این نامه را تأیید کند، ولی فراخوانی با جزئیات کمتر در سایت سازمان فناوری اطلاعات منتشر شده و در آن لینک دانلود دو فایل اکسل برای دستگاه‌های اجرایی و کسب‌وکارها هم قرار گرفته است.

این دو فایل دقیقاً همان جزئیات و اطلاعاتی را می‌خواهند که در نامه به آن‌ها اشاره شده است.

از فیلترینگ تا "اینترنت پاک"

تصمیم دولت ایران برای قطع اینترنت در پی اعتراض‌های گسترده به گرانی و سهمیه‌بندی بنزین، کسب و کار بسیاری از شرکت‌های اینترنتی را هم مختل کرد.

هدف از جمع‌آوری فهرست سایت‌ها و سرویس‌های خارجی که نهادهای دولتی و بخش خصوصی به آن‌ها نیاز دارند، می‌تواند پیدا کردن راهی برای کاهش اثرات منفی قطع اینترنت باشد؛ به این معنی که شاید آن‌ها بخواهند با حفظ امکان دسترسی به این سایت‌ها، دسترسی به بقیه اینترنت را موقتاً یا برای همیشه ببندند.

محدود کردن اینترنت به این شیوه، خواسته‌ای بوده که در سال‌های اخیر بارها و بارها بعضی از تندروها آن را مطرح کرده‌اند.

در تازه‌ترین نمونه، شنبه همین هفته رئیس سازمان بسیج گفت معتقد است اینترنت در ایران باید "اینترنت پاک" باشد.

سرتیپ غلامرضا سلیمانی گفت امیدوار است روزی برسد که "اینترنت ملی راه‌اندازی شود و به همه نیازهای کشور پاسخ دهد."

الگوی "درخشان" کره شمالی

چه نامش را اینترنت ملی بگذاریم، چه اینترنت پاک یا اینترنت حلال، آن‌چه مروجان این ایده دنبالش هستند، اینترنت نیست؛ بلکه شبکه‌ای داخلی (یا اصطلاحاً اینترانت) است.

تقریباً تنها نمونه مشابه این ایده، شبکه کوانگ‌میونگ (به معنی درخشان) است که کره شمالی از دو دهه پیش راه‌اندازی کرده است.

حالا یک دهه پس از آغاز پروژه "شبکه ملی اطلاعات" از همیشه بیشتر مشخص است که ایجاد شبکه‌ای کاملاً مستقل از سایت‌ها و سرویس‌های خارجی شدنی نیست.

ولی ممکن است دولت ایران بخواهد با جمع‌آوری فهرست سایت‌های ضروری، شبکه‌ای دوگانه شامل سایت‌ها و سرویس‌های داخلی و خارجی ایجاد کند.

آن‌ها امیدوارند با ایجاد این شبکه، مشکل ذاتی سیاست فیلترینگ را یک بار همیشه حل کنند.

تیر خلاص به فیلترشکن‌ها؟

مهم‌ترین مشکل فیلترینگ کلاسیک این است که نمی‌تواند برای همیشه جلوی فیلترشکن‌ها را بگیرد.

نه چین، نه ایران و نه هیچ کشور دیگری نتوانسته با فیلترینگ به طور کامل از دسترسی مردم به سایت‌های "نامطلوب" جلوگیری کند.

تغییر سیستم فیلترینگ به لیست سفید اگرچه کار دور زدن فیلترینگ را سخت‌تر می‌کند، ولی لزوماً آن را غیرممکن نمی‌کند.

همان طور که در دوران قطعی اینترنت هم دیدیم، اتصال ایران به شبکه جهانی به صفر نرسیده بود؛ چرا که علاوه بر دسترسی بعضی از اشخاص و نهادها به اینترنت، بعضی از سرورهای میزبان سایت‌های داخلی هم همچنان به شبکه جهانی متصل بودند تا بشود از خارج از ایران هم به این سایت‌ها دسترسی داشت.

همین دسترسی، روزنه امید کوچکی ایجاد می‌کند که شاید بتوان از آن برای رسیدن به اینترنت آزاد استفاده کرد.

وی‌پی‌ان دولتی

دو هفته پیش، قبل از آن‌که اعتراض‌ها به گرانی بنزین آغاز شود، دبیر شورای عالی فضای مجازی گفته بود که می‌خواهد فروش رایج‌ترین نوع فیلترشکن‌ها، یعنی وی‌پی‌ان (VPN) هم تحت نظارت دولتی قرار بگیرد.

ابوالحسن فیروزآبادی گفته بود امیدوار است با همکاری دادستانی و وزارت ارتباطات، فروش وی‌پی‌ان به اپراتورهای رسمی دارای مجوز واگذار شود.

این گفته‌ها در کنار فراخوان اخیر وزارت ارتباطات، می‌تواند به نگرانی درباره آینده اینترنت در ایران دامن بزند.

داشتن فهرست سایت‌های خارجی ضروری، دست مقام‌های ایران را برای سانسور شدیدتر اینترنت مخصوصاً در شرایط بحرانی نظیر اعتراض‌های اخیر بازتر می‌کند.

آن‌ها ممکن است حتی یک قدم فراتر بروند و حتی در شرایط عادی هم عموم مردم تنها اجازه دسترسی به "اینترنت پاک" را داشته باشند؛ و آن‌هایی که بقیه اینترنت را هم لازم دارند، مجبور شوند از اپراتورهای رسمی، وی‌پی‌ان بخرند.