بحران سیل؛ مخربترین بلای طبیعی ایران را چگونه باید مدیریت کرد؟

با وجود پیشرفت‌های مهندسی در چند دهه گذشته، سیل همچنان یکی از خطرناکترین تهدیدها برای کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه است و شدت آسیب‌های آن در پنجاه سال گذشته روبه افزایش بوده است. خطر سیلاب فقط مادی نیست و با میزان آسیب‌پذیری اجتماعی و بحران اقتصادی جمعیت آسیب دیده در ارتباط مستقیم است. وقتی سیل آسیب مادی و اجتماعی توامان داشته باشد بدل به بحران و تهدید می‌شود.

بررسی سی سال سیل در کشورهای آسیایی که در دانشگاه ملل متحد در ژاپن انجام شده نشان می‌دهد ایران یکی از ده کشوری است که بیشتر در معرض خطر سیل هستند. براساس تحقیقاتی که در ایران انجام شده ایران از چهل بلای طبیعی سی بلا را تجربه می‌کند که مخربترین آن سیل است. از این رو مدیریت بحران سیل نقشی اساسی در پیشگیری و کاهش خسارت دارد.

مدیریت بحران برای کاهش خسارت بلایای طبیعی، زیست‌محیطی یا ساخته انسان در سه سطح مختلف تعریف می‌شود:

یکی از مهمترین اقدامات در مدیریت بحران سیل، جانمایی مناطقی است که احتمال سیل در آنها می‌رود. تهیه نقشه‌هایی برای شناسایی نقاط ضعف سیستم دفاعی و مشخص کردن مناطق آسیب‌پذیر، اقدامی پیشگیرانه محسوب می‌شود که در نهایت باید به تعریف پروژه‌های جدید در سطح ملی منتهی شود.

سیستم‌های هشدار زودهنگام از دیگر اقدامات مدیریت بحران است. اساس سیستم هشدار موثر، شناسایی زودهنگام و تعیین حجم سیلی است که انسان‌ها در معرض آن هستند. این سیستم‌ها بدون پیش‌بینی دقیق و مطالعات جامع آماری نمی‌توانند تاثیر چشمگیری در کاهش خسارات داشته باشند. در مقیاس محلی هم این سیستم‌ها به بازرسی دوره‌ای و بهبود عملکرد نیاز دارند تا در صورت بروز حادثه آمادگی لازم را برای تصمیم‌گیری، پشتیبانی و حفاظت از خطر سیلاب داشته باشند.

مهندسان هیدرولیک، راه مقابله با مشکلات سیل را در مطالعات هیدرولوژیک، طراحی سیستم‌های تخلیه و سازه‌های مقاوم در برابر گسترش سیلاب‌ می‌دانند و استفاده از تجربیات گذشته و نمونه‌های موفق در کشورهای دیگر را تصمیم‌گیری‌های کلان لازم می‌دانند. این راهکارها و مطالعه‌ها را باید دائم بازبینی شوند تا مدیریت بحران به بهترین نحو ممکن و با کمترین آسیب قابلیت اجرا داشته باشد.

این راهکارها باید براساس ویژگی‌ها محلی متفاوت باشند، مثلا برای مهار سیلاب‌های ناگهانی که سرعت بالا و نیروی فرسایش زیادی دارند می‌توان منابع ذخیره آب احداث و آن را با چرخه تولید برق آبی ترکیب کرد. در حالیکه نحوه سیلاب رودخانه‌های بزرگ در دشت‌های آبرفتی را باید با شیوه‌ای متفاوت مهار کرد که خطر اصلی‌شان گستردگی آن و در بر گرفتن مناطق مسکونی است.

بخش آخر عملیات مدیریت بحران، سبک کردن فاجعه برای بازماندگان است؛ ساماندهی کمک‌های بشردوستانه به قربانیان و بازسازی ساختمان‌های آسیب‌دیده و مهیا کردن شرایط زندگی.

با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران، احیای پوشش‌های گیاهی و توجه به تراکم گیاهان، جلوگیری از تغییر کاربری بی‌رویه زمین‌ها، جلگه‌ها و جنگل‌ها به زمین‌های کشاورزی، جلوگیری از احداث بزرگراه‌ها، جاده‌ها و مسیرهای ریلی که باعث به هم خوردن اکوسیستم منطقه‌ای می‌شوند باید در تصمیم‌های کلان و منطقه‌ای لحاظ شوند.

باید در نظر داشت که هیچ راه حل فنی برای مهار سیلاب کاملا ایمن نیست. حتی اگر سیستم همیشه جواب داده باشد، ممکن است به دلیل خرابی احتمالی یا سیل‌های نادر با حجمی بیش از ظرفیت پیش‌بینی شده ناکارآمد شود. بنابراین آمادگی کامل مدیران و استفاده از جدیدترین فناوری در پیش‌بینی و مهار سیل از مهمترین محورهای مدیریت بحران است.