سارا ناصر زاده پژوهشگر، روان درمانگر جنسی و مشاور زوجها

اين تعريف کلی اعتياد بود که در مورد اعتياد جنسی بطور خاص می شود اينطور تعريفش کرد، رفتار جنسی تکرار شونده يا وسواس گونه ای که لزوما در حالت عادی، غير طبيعی نيست (مثلا داشتن رابطه جنسی با همسر) اما فرد کنترلی بر روی تعداد دفعات آن ندارد و همين مسئله باعث نتايج ناخوشايند رابطه ای و بعضا اجتماعی برای فرد می شود.

پيش از سال ۱۹۹۴ تنها اصطلاحی که به کار می رفت "اعتياد جنسی" بود. اما بعدا به اين نتيجه رسيدند که برای اينکه بعضی از اين رفتارها به خودی خود مشکل ساز نيستند و تنها وسواس فکری نبست به انجام دادن آن عمل است که آن را ناخوشايند می کند، بايد کلمه وسواس را هم در شرح حال فردی که رفتار غيرقابل کنترل جنسی دارد به کار برد.

حال بايد ديد که اصلا چرا افراد به اين رفتارها رو می آورند:

- برای برطرف کردن احساس تنهايی و اينکه به گروه خاصی تعلق ندارند.

- برای تخليه هيجان.

- برای فراموش کردن درد و رنج روحی در کوتاه مدت. در زمانی که ناراحتی عميقی به فرد رو می آورد که چون تحمل افراد در برابر سختی ها متفاوت است.

- پناه بردن به فضايی که از دست واقعيت های زندگی در امان باشد، مثلا در خانواده ای که پدر و مادر نسبت به هم خشونت ابراز می کنند و بچه کاری از دستش بر نمی آيد، ممکن است برای اينکه از اين واقعيت تلخ به دور باشد به خود ارضايی افراطی پناه ببرد.

تشخيص اعتياد جنسی و درمان آن از اين نظر اهميت دارد که معمولا نه تنها زندگی اجتماعی فرد مختل می شود مانند اکثر اعتياد ها، بلکه ممکن است افراد ديگر هم در اين جريان آسيب روحی يا جسمی ببينند. مثلا کسی که اعتياد به مواد مخدر دارد در نهايت ممکن است به خودش آسيب بزند اما کسی که اعتياد جنسی دارد، برای فرونشاندن نيازش ممکن است کسی را مورد آزار و يا حتی تجاوز جنسی قرار بدهد و غيره.

اعتياد های شايع جنسی که ما می بينيم بيشتر اينها هستند:

- خودارضايی (استمنا) يا Masturbation

- رابطه جنسی کوتاه مدت با افراد متعدد به خصوص زنان خيابانی.

- اعتياد به سايت های سرگرمی بزرگسالان در اينترنت که غالبا با وسواس فکری و رفتاری به خودارضايی مرتبط است (معمولا۱ تا ۲ ساعت در روز).

- اعتياد به سايت هايی که تصاوير جنسی افراد زير سن قانونی را ارائه می کنند که پيگرد قانونی هم برای استفاده کنندگان آن دارد.

برای شناخت و درمان اعتياد بايد تمام زمينه های زندگی فرد را در نظر گرفت. اما ما از اين سئوال های اوليه برای تشخيص کمک می گيريم:

1- آيا هرگز پيش آمده که نخواهيد رفتار جنسی را بکنيد اما نتوانستيد خودتان را کنترل کنيد؟ (اين مسئله بايد در طول حداقل ۶ ماه ادامه داشته باشد. اگر يکی دو بار اين حالت را داشته ايد دليل بر اعتياد جنسی نيست)

2- آيا رفتار جنسی شما باعث مشکلات فردی (مثلا احساس بی قراری، گناه و شرم) يا مشکلات جدی مثل به هم خوردن رابطه تان با اشخاص ديگر شده؟ يا مشکل قانونی به خاطرش برايتان پيش آمده؟ از نظر شغلی برايتان مسئله ای ايجاد کرده، مثلا همکارتان متوجه رفتاری شده که بخواهد بخاطرش به شما تذکر بدهد و يا حتی اخراج شده باشيد؟ يا مسئله پزشکی برايتان پيش آمده مثل آسيب زدن به آلت تناسلی تان و يا مبتلا شدن به بيماری های مقاربتی و يا حاملگی های ناخواسته برای خانم ها؟

3- آيا هرگز رفتار جنسی را به طور مکرر انجام داده ايد که احساس کرديد بايد از همه مخفی باشد و يا به شدت از انجام آن احساس حقارت و شرمندگی کرده ايد؟

4- آيا هيچ وقت بخاطر اينکه مدت زيادی را صرف خيالبافی جنسی، خودارضايی و يا رفتارهای جنسی ديگر می کنيد احساس ناراحتی کرده ايد و يا مشکلی برايتان پيش آمده، مثلا سرزنش دوستان و يا افراد خانواده.

5- هيچ وقت با خودتان فکر کرديد که ميل جنسی تان پيش از حد است؟ مثلا اگر خودارضايی و رابطه با همسرتان همه را با هم در نظربگيريم، آيا در طول زندگی تان زمانی بوده که بيش از ۷ بار در هفته بخواهيد نياز جنسی تان را برآورده کنيد؟ آيا زمانی بوده که اين حالت يعنی ارضا شدن جنسی ۷ بار يا بيشتر در هفته به مدت ۶ ماه ادامه پيدا کرده باشد؟

اگر پاسخ به دو سئوال از اين پرسش ها مثبت باشد می توان تشخيص اعتياد جنسی را برای فرد داد. در بعضی اوقات هم افراد برای مسائل ديگر به ما مراجعه می کنند و مثلا اينکه چرا ديگر برانگيختگی جنسی پيدا نمی کنند و از بودن با همسرشان لذت نمی برند. و يا آقا با مشکل نعوظ مراجعه می کند و غيره که با گرفتن شرح حال متوجه می شويم که اعتياد درمان نشده جنسی ريشه مسئله بوده.

اين را هم اشاره کنم که که مسائل و مشکلات جنسی بسيار پيچيده هستند و مسائل فرهنگی و خانوادگی و اجتماعی و غيره در ايجاد و شکل دهی به آنها بسيار موثرند، بنابراين با شنيدن اين برنامه تصور نکنيد که اعتياد جنسی داريد.

اگر خيلی نگران هستيد می تواند برای يک مشاوره اوليه پيش متخصص برويد اما اگر علائم ذکر شده را به مدت ۶ ماه يا بيشترو بصورت پيوسته نداشتيد می توانيد با کمی اراده سبک زندگی تان را به سمتی که می خواهيد تغيير بدهيد.

ما معمولا فرد را برای گرفتن شرح حال اوليه برای يک مدت تنها می بينيم، که فرد راحت بتواند حرفش را بزند و با توجه به شرايط از همسرش هم دعوت می کنيم که در جلسات شرکت کند.

درمانی که ما ارائه می کنيم با تمرين های فکری و شناختی و رفتاری است. اعتقاد اين تئوری بر اين است که از زمانی که فرد می خواهد دست به يک رفتار بزند تا زمانی که آن را واقعا انجام بدهد مراحل مختلفی را طی می کند که از يک مرحله ای به بعد ديگر راه بازگشتی نيست.

ما روان درمانگران جنسی که از ديد شناختی و رفتاری مشکلات را مورد تشخيص و درمان قرار می دهيم: اول به فرد کمک می کنيم تا متوجه بشود چرا اين رفتار را انجام می دهد و بعد در شناسايی مراحلی که فرد تا انجام اين محل دارد کمکش می کنيم و وقتی فرد اين مراحل را شناخت، پيش از اينکه به مرحله غيرقابل برگشت برسد ميتواند رفتار را کنترل کند.

مرحله بعدی اين است که اين موقعيت را حفظ کند يعنی مرحله ترک را دائمی کند و ديگر به آن رفتار برنگردد.

در تمامی مراحل، شرکت در گروه های حمايتی خيلی موثر است و به شدت توصيه می شود. اينکه افرادی که مسائل مشابه دارند با هم می نشينند و صحبت می کنند و به هم کمک می کنند که شناخت بهتری نسبت به قضيه اعتياد پيدا کنند و اين دوران را با قدرت بيشتری سپری کنند.

اين گروه ها اولين بار برای افرادی که می خواستند مصرف الکل را ترک کنند در آمريکا شکل گرفت به اسم گروه های AA (چيزی معادل معتادان گمنامAlcohol Anonymous) و بعدها برای اعتيادهای ديگر هم به کار گرفته شد و مثلا در مورد اعتياد جنسی گروه های (Sexual Anonymous) SA چون بسيار مفيد بود ادامه پيدا کرد.

عواملی که درمان را دشوار می کند معمولا اينها هستند:

- هرچه سن شروع اعتياد جنسی کم تر باشد درمان آن در سنين بالاتر دشوارتر خواهد بود.

- هرچه تعداد دفعات انجام رفتار اعتياد گونه بيشتر باشد درمان سخت تر است مثلا کسی که هفته ای ۷ بار خودارضايی مرضی دارد راحت تر درمان می شود تا کسی که روزی ۶ بار اين تجربه را دارد.

- استفاده همزمان از الکل و مواد مخدر و يا محرک و روان گردان.

و در نهايت اگر فردی عمل را انجام می دهد اما احساس پشيمانی يا گناه نمی کند معمولا درمانش طولانی تر است چون اول بايد به مرحله ای برگردد که کارش را به عنوان عملی ناپسند قبول کند که معمولا با شوک همراه است و بعد مراحل بعدی درمان انجام شود.

عواملی که به ترک فرد کمک می کند:

- داشتن کار و محل درآمد ثابت.

- بودن در يک رابطه عاطفی و جنسی ثابت مثلا برای کسی که متاهل است ترک اعتياد جنسی آسان تر از فردی است که مجرد است.

- داشتن حلقه اجتماعی و عاطفی برای حمايت کردن از او.

- اگر فرد امکان اين را داشته باشد که هيجانات جنسی اش را از راه های سالم تر تخليه کند زودتر به درمان پاسخ می دهد چون روش های جايگزين برای تخليه احساسات جنسی اش دارد.

با سپاس از آقای دکترآدرخش مکری، روانپزشک و عضو هيئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران که در تهيه برنامه ما را همراهی کردند. هفته بعد در مورد اعتياد به سايت ها ی اينترنتی و نقش آن بر روی زندگی افراد و روابط زوج ها صحبت می کنيم.