مسعود بهنود روزنامه نگار مستقل

'می توان گفت در اين هفته موازنه وحشت بين تهران و بغداد پايان گرفت'

بيش از پانصدسال قبل شاه اسماعيل صفوی به ضرب شمشير، از ايران کشوری با حکومت شيعی ساخت – و نوشته اند که از همان زمان ايرانيان دارای حکومت مرکزی به تعبير مدرن آن شدند – و دشمن شماره يک، همسايه غربی دارای حکومت سنی بود.

حکومت عثمانی که خود را مرکز خلافت اسلامی می دانست بنيان گذار حکومت شيعی ايران، شاه اسماعيل را در جنگ سرنوشت ساز چالدران [ ۹۲۱ قمری] شکست داد و خصومت دو حکومت نهادينه شد و در دويست و بيست سال سلطنت صفويان ادامه يافت و تمام پادشاهان صفوی در آرزو و حسرت دست يافتن به اماکن متبرکه کربلا و کاظمين با عثمانی جنگيدند و در فواصل آن در مرزهای گسترده غربی هميشه کشمکش، جنگ، تحريک و گردن کشی بود.

آنچه جنگ ايران و عثمانی را اهميت ويژه ای می داد قرار داشتن زيارتگاه های مقدس شيعيان در دل حکومت سنی مذهب عثمانی بود که مريدان علی و آرامگاه وی و فرزندش را در زير سيطره خود داشتند، و چه عاملی مهم تر از اين برای اين که دو کشور را مدام در چالش با هم نگاه دارد و به حرکات هم ديگر مظنون کند.

بعد از سقوط امپراتوری صفويه، و با گذشت فاصله کوتاهی که اشرف و محمود افغان بر پايتخت ايران مسلط بودند، هر گاه که حکومت مرکزی در ايران جانی و قدرتی گرفت بار ديگر ايران و عثمانی صف آراستند اما حتی در زمان نادر افشار که تا هند و نواحی شرق ايران پيش رفت و يک باری هم با برتری نظامی با عثمانی جنگيد تغييری در مرزها داده نشد.

آنچه جنگ ايران و عثمانی را اهميت ويژه ای می داد قرار داشتن زيارتگاه های مقدس شيعيان در دل حکومت سنی مذهب عثمانی بود که مريدان علی و آرامگاه وی و فرزندش را در زير سيطره خود داشتند، و چه عاملی مهم تر از اين برای اين که دو کشور را مدام در چالش با هم نگاه دارد و به حرکات هم ديگر مظنون کند

قاجار چون خود از نواحی اطراف خزر برآمده بود از همان زمان سردودمانشان آغامحمد خان توجه خود را به مرزهای شمالی دوخت و اين در سرنوشت قاجار ماند، پيروزی های اوليه و شکست فتحعلی شاه از روسيه، حکومتی را که در تهران مستقر شده بود گاه گاه به سوی صلح با عثمانی فرامی خواند اما صلحی که سطحی و مقطعی بود و حتی در قرارداد ارزنة الروم (ارزروم کنونی)با امضای اميرنظام [ اميرکبير بعدی ] هم اين کشمکش پايان نگرفت.

آغاز قرن بيستم و تحولاتی که در پايان جنگ جهانی اول در امپراتوری عثمانی رخ داد که به چندين پارچه شدن آن خلافت انجاميد، ايران را با دو حکومت همسايه کرد که با شمال آن، ترکيه، راه آشتی توام با رقابت گرفت و با پاره جنوبی آن، عراق در يک پيمان نظامی متحد شد. اما همبستگی ذاتی مردم ايران با شيعيان جنوب عراق و استقرار اماکن مقدس و حوزه علميه شيعه در آن سوی مرز کشمکش ها را ادامه داد و غرب را مهم ترين سپردفاعی کشور قرار داد.

در تمام نقشه های نظامی که در دوران پهلوی در دانشکده های ايران تدريس شد خطر عراق پيش بينی شده بود، و چنين بود که در دهه هفتاد قرن بيستم ارتش به شدت مدرن شده ايران با ارتش تجهيز شده بعث عراق روبرو شدند و تا جنگی سخت جلو رفتند.

قرارداد ۱۹۷۵ ايران و عراق که بين شاه سابق ايران و معاون وقت رييس جمهوری عراق، صدام حسين بسته شد گرچه خواست ايران را بر روند اداره اروندرود[شط العرب] حاکم کرد اما پنج سال بعد با حمله ارتش عراق به ايران آشکار گرديد که چيزی عوض نشده است و صدام حسين با تفسيری از ضعف ايران بعد از فروپاشی حکومت سلطنتی در نيمروز ۳۱ شهريور ۱۳۵۹ جنگی خونريز و هشت ساله را بر هر دو کشور تحميل کرد که به تحقق پيوستن پيش بينی صدساله نظاميان ايرانی بود.

پايان جنگ بدون پيروزی هشت ساله ايران و عراق، از آن جا که بزودی با حمله عراق به کويت و پاسخ متحدان آمريکا صحنه ديگری ترسيم کرد که بغداد را به سوی پيشنهاد همراهی با جمهوری اسلامی کشاند اما وجود هزاران کشته و ويرانی هائی در ابعاد گسترده مانع از آن بود که اين پيشنهاد با استقبال گرمی از سوی تهران روبرو شود.

سرانجام در آغاز بهار ۲۰۰۳ زمانی که آمريکا و متحدانش به عراق حمله بردند و شمارش معکوس سقوط حکومت صدام حسين شروع شد، پيدا بود که خلأيی که در نقشه های دفاعی نظامی ايران پديد می آيد، تحولی بزرگ برای سياست دفاعی و خارجی ايران خواهد بود، گرچه خصومت اعلام شده جمهوری اسلامی با آمريکا و مخالفت روحانيون حاکم بر ايران با حضور نيروهای بيگانه بر سر مناطق شيعه نشين و اماکن مقدس شيعيان مانع از آن شد که شادمانی اين تحول و فراغت خاطر ايران از مرزهای غربی خود جشن گرفته شود.

سفر وزير خارجه ايران به بغداد، به عنوان عالی مقام ترين عضو حکومت ايران که در ربع قرن گذشته به آن کشور رفته است، همراه با گفته های مهربانانه ميهمان و ميزبانان که خاطرات خوش همکاری با ايران را برای ساقط کردن ديکتاتوری صدام حسين به ياد آورده اند؛ا نويد دوران تازه ای را می دهد و به هر حال پرونده ای را که پانصد سال گشوده بود می بندد

تحليگران تاريخی معتقدند بعد از فروپاشی اتحاد جماهير شوروی که در پی آن ايران برای نخستين بار در تاريخ خود از همسايگی با يک ابرقدرت معاف شد، تحولاتی که در جهت استقرار حکومتی دموکراتيک در عراق رخ داد، بزرگ ترين حادثه در سياست خارجی و دفاعی ايران در قرون معاصر به حساب می آيد.

اما هنوز برای شادمانی کامل ايرانيان از وضعيت عراق فاصله ای وجود دارد و تا زمانی که سربازان آمريکايی و متحدان اين کشور در عراق حضور دارند، زود است که نوشته شود ايران خط دفاعی زاگرس را که سد دفاعی کشور در برابر تهاجم از غرب است می تواند برچيند.

سفر وزير خارجه ايران به بغداد، به عنوان عالی مقام ترين عضو حکومت ايران که در ربع قرن گذشته به آن کشور رفته است، همراه با گفته های مهربانانه ميهمان و ميزبانان که خاطرات خوش همکاری با ايران را برای ساقط کردن ديکتاتوری صدام حسين به ياد آورده اند؛ اما نويد دوران تازه ای را می دهد و به هر حال پرونده ای را که پانصد سال گشوده بود می بندد.

حتی اگر تصور رود که مشترکات و حساسيت های ايران و وجود اکثريت شيعه در عراق همچنان استخوانی لای زخم روابط دو کشور باقی خواهد گذاشت که تا حکومت دينی در ايران وجود دارد بيرون آوردنی نيست اما تا همين جا می توان گفت در اين هفته موازنه وحشت بين تهران و بغداد پايان گرفت بی آن که آرزوی شاه اسماعيل صفوی تحقق يافته باشد و يا آن که در سر خلافت عثمانی و صدام حسين بود.

دو کشور دست نخورده مانده اند و ملزومات دنيای مدرن وادارشان می کند که مطابق گفته جلال طالبانی رييس جمهور عراق و وزير خارجه اش که هر دو به فارسی با کمال خرازی سخن می گفتند، به روزهای بهتر همکاری چشم دوخته اند گرچه ايران شرطی هم دارد و آن خروج سربازان خارجی از عراق است، شرطی که شايد آرزوی دولتمردان عراقی هم باشد اما زمان به زبان آوردنش نرسيده است.