مهرداد فرهمند

محمد باقر صدر حزب الدعوه را زمانی پايه گذارد که بيش از بيست و دو سال داشت

سيد محمد صادق صدر که تحويل گيرنده جنازه ها بود بعدها تعريف کرد که مدير اداره امنيت نجف هنگام تحويل دادن جنازه ها به او گفت که آن دو را اعدام کرده اند و دستور داد تابوت آنها را بازکنند تا جنازه غرق در خون محمد باقر صدر در حالی که آثار شکنجه بر صورتش آشکار بود نمايان شود.

قتل محمدباقر صدر و خواهرش در زمانی صورت گرفت که بيش از يک سال بود حکومتی انقلابی و اسلامی در ايران روی کار آمده بود و صدام حسين که محور حکومتش در عراق را بر تکيه بر اقليت سنی مذهب اين کشور گذاشته بود با حس کردن خطر الهام گرفتن اکثريت شيعه عراق از ايرانيان، تهديد پايه های حکومتش را بخوبی دريافته بود.

چند ماه از پيروزی انقلاب در ايران نگذشته بود که محمدباقر صدر که يگانه کسی بود که ويژگيهای لازم برای قرارگرفتن در رأس انقلابی شيعی در عراق را داشت روانه حبس خانگی شد و سرانجام با قتل او، صدام حسين توانست ورود شيعيان به جايگاه رهبری کشورش را ربع قرن عقب بيندازد.

محمد باقر صدر که در زمان کشته شدن چهل و پنج سال داشت به خانواده ای منسوب به امام هفتم شيعيان تعلق داشت که طی قرنها تعداد زيادی از علمای شيعه از آن برخاسته است.

او بنابر سنت خانوادگی به تحصيل علوم اسلامی در حوزه های علميه کاظمين و سپس نجف پرداخت و تا عاليترين سطوح علمی پيش رفت تا آنجا که آيت الله خويی، يکی از مراجع بزرگ شيعه کتباً رسيدن او را به مقام اجتهاد گواهی کرد.

سند و گزارشی از اينکه آيت الله صدر و آيت الله خمينی رابطه چندان نزديکی با يکديگر داشته اند در دست نيست

اما آنچه آيت الله صدر را از ديگر روحانيان همعصر خود متمايز ساخت اين بود که او بر خلاف اغلب عالمان شيعی که جولانگاهشان به چهار ديوار سنتی مدارس علميه محدود می شد خود را درگير جريانها و تحولات فکری جامعه عراق ساخت.

کتابهای فلسفه ما (فلسفتنا) و اقتصاد ما (اقتصادنا) که اصلی ترين آثار قلمی سيد محمد باقر صدر به شمار می روند، حاصل چالش او با جريان روشنفکری چپگرا و تلاشی در جهت مطرح ساختن اسلام به عنوان مکتبی بود که از ديدگاه وی، می توانست کارآمدتر از انديشه های سياسی مخلوق بشر، پايه نظام سياسی را بريزد.

او در تلاش برای جلوگيری از نفوذ انديشه مارکسيستی ميان جوانان و تحصيلکردگان عراق همراه با شماری از همفکرانش در اواسط دهه پنجاه ميلادی حزب الدعوة الاسلامية را با هدف احيای نهادهای دينی و سپس روی کار آوردن حکومتی اسلامی در عراق پايه گذاری کرد.

اين حزب حضوری فعال در صحنه سياسی عراق يافت و تمام دولتهايی که پی در پی پس از سقوط سلطنت در عراق روی کار آمدند در جهت سرکوب آن کوشيدند.

در جريان اين سرکوبها، محمد باقر صدر دو بار در سالهای 1971 و 1974 بازداشت شد اما با توجه به نفوذ زيادی که هم به جهت جايگاه علمی و هم به سبب تعلق داشتن به خانواده ای که در جامعه عشايری عراق نفوذ فراوانی ميان قبائل شيعه داشت، چندان در بازداشت نماند.

صدر و خمينی

در همان دورانی که آيت الله صدر جريان اسلامگرای شيعی را در عراق رهبری می کرد، آيت الله خمينی و هوادارانش نيز اهدافی مشابه او را در ايران دنبال می کردند.

هرچند، اين دو از لحاظ جايگاه علمی و سن و سال در جايگاهی متفاوت با يکديگر قرار داشتند و دليلی در دست نيست که نشان دهد تفاوتهای آنان به همين دو چيز محدود بوده باشد و با اينکه هر دوی آنها دست کم سيزده سال در يک شهر، يعنی نجف زيستند اما سند و گزارشی از اينکه رابطه چندان نزديکی با يکديگر داشته باشند در دست نيست.

نامه هايی که از اين دو رهبر شيعی خطاب به يکديگر منتشر شده، به پس از پيروزی انقلاب در ايران باز می گردد.

در يکی از اين نامه ها، آيت الله خمينی پيش نويس قانون اساسی ايران را، همچون شمار ديگری از فقهای شيعه، برای آيت الله صدر فرستاده و نظر او را در مورد آن جويا شده است.

نامه ای ديگر نيز به زمانی مربوط می شود که آيت الله صدر با شدت گرفتن فشار حکومت صدام حسين عليه او تصميم به خروج از نجف می گيرد اما آيت الله خمينی با فرستادن تلگرافی کوتاهی او را از اين تصميم باز می دارد و به وی می نويسد که هجرتش را به صلاح حوزه علميه نجف نمی داند.

ميراث صدر

محمد باقر صدر پس از کشته شدن در ايران بشدت گرامی داشته شد.

در سوگ او و خواهرش در ايران عزای عمومی اعلام شد و تعداد زيادی از مدارس و اماکن عمومی در ايران به نام محمد باقر يا بنت الهدی صدر نامگذاری شد که از جمله بارزترين آنها، بزرگراهی در شمال تهران با نام بزرگراه "شهيد محمدباقر صدر" است.

اما در عراق، حزب الدعوه که رهبر معنوی خود را از دست داده بود رو به افول نهاد.

رهبران اين حزب که در چتر حمايت مستقيم ايران قرار گرفتند ابتدا به اين کشور پناه بردند اما سپس دچار چند دستگی شدند و شماری از رهبران حزب، از جمله ابراهيم جعفری، نخست وزير موقت کنونی عراق به لندن انتقال يافتند.

آنهايی که در تهران و قم ماندند نيز زير چتر مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق رفتند که حکومت ايران برای گردآوردن گروههای مختلف شيعی عراقی بنيان نهاد و بدين ترتيب ميراث محمد باقر صدر زير نفوذ سيد محمد باقر حکيم قرار گرفت که خانواده او از دير باز در پرچمداری شيعيان عراق، رقيب خاندان صدر به شمار می رفت.

حزب الدعوه تا پيش از حمله آمريکا به عراق چندين پاره شده و تحت الشعاع ديگر احزاب عراقی قرار گرفته بود اما راه يافتن آن به قدرت در پی سقوط حکومت صدام حسين به دست ارتش آمريکا جانی دوباره به آن بخشيد و در طبقات بالای هرم قدرت در عراق جايش داد.

پس از سقوط حکومت صدام حسين، گروه ديگری نيز مدعی ميراث محمد باقر صدر شد اما به جای آنکه جايگاهی در اداره عراق بيايد، راه مقاومت مسلحانه در مقابل ارتش آمريکا را برگزيد.

رهبری اين گروه که سپاه مهدی ناميده شد را مقتدی صدر، داماد محمد باقر صدر در دست داشت که روحانی ای جوان و تندرو بود که پدر و برادرانش به دست عوامل حکومت صدام حسين کشته شده بودند.

گروه مقتدی صدر که مدتی نجف را در کنترل خود داشت سرانجام با سرکوب آمريکا و ميانجيگری ايران دست از سلاح کشيد و نامش از سر زبانها افتاد تا اينکه شايد آينده عراق بسويی رود که بار ديگر برای مقتدی صدر و هوادارانش جايی در عرصه قدرت باز شود.

محمدباقر صدر شاگردانی نيز تربيت کرد که سه تن از مشهورترين آنها سيد محمد باقر حکيم، سيد محمود هاشمی شاهرودی و سيد محمد کاظم حائری اند.

محمد باقر حکيم، رئيس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق، عمده ترين تشکل شيعی در اين کشور شد و در حالی که می رفت تا از نقش آفرينان اصلی صحنه سياست در کشورش شود در جوار آرامگاه امام اول شيعيان کشته شد.

محمود هاشمی شاهرودی پس از آنکه چندی در ايران به مبارزه سياسی برای عراق ادامه داد، مدتی از صحنه غايب شد و سپس به عنوان فقيه شورای نگهبان و بعدتر، رئيس قوه قضائيه به عاليترين رده های گردانندگی زمام امور در ايران راه يافت.

محمد کاظم حائری شهرت و قدرتی در حد دو همدرس ديگر خود نيافت و تدريس در قم را پيشه خود کرد اما نامش پس از مدتها به عنوان حامی مقتدی صدر مطرح گرديد و با افول مقتدی صدر، نام وی نيز ديگر چندان به گوش نمی رسد.