مهراد واعظی نژاد کارشناس تاريخ خاورميانه

استعفای رفيق حريری، سمت چپ، خيلی ها را حيرت زده کرد

خروج رفيق حريری ميلياردر از معادلات پيچيده سياسی لبنان در شرايطی صورت می گيرد که سازمان ملل تحت رهبری آمريکا و فرانسه بار ديگر خواستار خروج نيروهای سوريه از کشور لبنان شده است.

به نظر می آيد که دخالت مستقيم و غير مستقيم سوريه در مسايل داخلی لبنان از محورهای اساسی اختلاف نظر ميان اميل لحود و رفيق حريری در ماه های گذشته بوده است.

تنش ميان نخست وزير و رييس جمهور زمانی به اوج خود رسيد که نزديک به يک ماه پيش درخواست ضمنی اميل لحود برای تمديد دوران رياست جمهوری اش با تأييد مقامات سوری و سپس تصويب پارلمان لبنان همراه شد.

اينک پرسش اينجاست که کناره گيری رفيق حريری از قدرت اندکی پس از تثبيت اميل لحود برای يک دوره سه ساله ديگر و در حالی که بحث دخالت سوريه در لبنان اين کشور را تا آستانه يک بن بست سياسی پيش برده، منشاء چه آثاری خواهد بود؟

کناره گيری آقای حريری هنگامی بيشتر به چشم می آيد که به ياد داشته باشيم او طی چهارده سال گذشته ده سال را در سمت نخست وزير و به عنوان نيروی اصلی در فرآيند بازسازی اين کشور سپری کرده است.

در حالی که بسياری او را عامل بحران های اقتصادی پايان دهه نود لبنان و همچنين بدهی سنگين اين کشور به کشورهای خارجی و سازمان های جهانی می دانند، اما در ذهن بسياری ديگر تصوير رفيق حريری همچنان با سرمايه گذاری های کلان او در بازسازی شهر بيروت و کمک های او به آموزش و پرورش در لبنان عجين است.

رفيق بهاءالدين حريری که در سال ۱۹۶۵ (در سن ۲۱ سالگی) تحصيلات خود را در دانشگاه عربی بيروت رها کرده و به عربستان سعودی مهاجرت کرده بود، در پايان دهه هفتاد ميلادی در حالی به لبنان بازگشت که او را يکی از صد مرد ثروتمند جهان می دانستند.

فعاليت او در عرصه ساخت و ساز همزمان با رشد قيمت نفت و سرازير شدن درآمد هنگفت نفتی به کشور عربستان رونق پيدا کرد تا آنجا که به پاس خدماتش به سازندگی در عربستان سعودی، او را به شهروندی عربستان پذيرفتند.

رفيق حريری با آغاز جنگ در لبنان سرمايه گذاری خود را در مناطق جنگزده کشور محل تولدش آغاز کرد.

در فاصله سالهای ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰، حريری نه تنها به چهره ای شناخته شده در اقتصاد لبنان مبدل شد، بلکه با بهره گيری از ثروت انبوه و روابط متعددش در کشورهای عربی و حتی غربی جايگاه خود را در عرصه سياست نيز مستحکم تر کرد.

او که نبض جريانات سياسی لبنان را در دمشق می ديد، با جلب اعتماد مقامات سوری مسير به قدرت رسيدن خود را در لبنان هموار کرد.

در حالی که بسياری رفيق حريری را عامل بحران های اقتصادی پايان دهه نود لبنان و همچنين بدهی سنگين اين کشور به کشورهای خارجی و سازمان های جهانی می دانند، اما در ذهن بسياری ديگر تصوير آقای حريری همچنان با سرمايه گذاری های کلان او در بازسازی شهر بيروت و کمک های او به آموزش و پرورش در لبنان عجين است

در سال ۱۹۹۲، در حاليکه بحران اقتصادی لبنان را تا آستانه ورشکستگی پيش برده بود، حريری با ارايه تصوير پيشگامی بازسازی در کشور جنگزده، رأی اکثريت مردم لبنان را کسب کرده و نخست وزير اين کشور شد.

رفيق حريری از آن زمان تا زمان استعفا، به جز يک دوره دو ساله از ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۰، اين سمت را برای خود حفظ کرد.

اگرچه دولت های تحت نظر رفيق حريری طی بيشتر از يک دهه با تکيه بر اقتصاد و سرمايه گذاری خارجی فرصت های مناسبی را برای پيشرفت اقتصادی لبنان آفريدند، اما همچون بسياری ديگر از مدل های توسعه در خاورميانه، با توزيع ناعادلانه اين فرصت ها و چشم پوشی از توسعه سياسی و اجتماعی معضلات بسياری نيز در جامعه بحران زده لبنان – پس از جنگ داخلی – ايجاد کردند.

با کناره گيری رفيق حريری از پست نخست وزيری، در نگاه نخست اينگونه به نظر می رسد که اميل لحود و فرماندهان سوری اش رقيب اصلی خود را از صحنه به در کرده اند.

اما از طرف ديگر، عدم حضور رفيق حريری در حکومت لبنان، با توجه به روابط نزديک او با بسياری از کشورهای صاحب نفوذ، خصوصا در فرانسه، خلاء آشکاری را در روابط بين المللی لبنان ايجاد خواهد کرد.

طی چهارده سال اخير، رفيق حريری 10 سال نخست وزير لبنان بوده است

هر چند که سوريه بلافاصله درخواست سازمان ملل برای بيرون کشيدن نيروهايش از لبنان را رد کرده، اما تحولات اخير منطقه و موضع گيری های گاه و بيگاهی بشار اسد، رييس جمهوری سوريه، نشان از آن دارد که جدا از مانورهای سياسی، سوريه نيز تمايل چندانی به ادامه تنش با قدرت های بزرگ ندارد.

در داخل لبنان نيز استعفای رفيق حريری هرچند به احتمال بسيار به يکپارچه تر شدن قدرت می انجامد، (پس از معرفی نخست وزير جديد توسط اميل لحود) اما در نهايت مخالفان اميل لحود را نيز با حذف وزنه اصلی آنها از صحنه رسمی قدرت سياسی به تندروی خواهد کشاند.

در کنار اينها نبايد از ياد برد که کناره گيری رفيق حريری به عنوان يکی از مخالفين فعاليت های نظامی جنبش حزب الله لبنان در خاک اسراييل، به تقويت جايگاه اين گروه در معادلات قدرت منجر خواهد شد.

اما باز به نظر می رسد که حزب الله نيز اين فرصت را نه برای فعاليت های نظامی برون مرزی که برای نهادينه کردن هرچه بيشتر فعاليت های سياسی اش در لبنان به کار گيرد.

دست آخر اينکه با وجود آسودگی موقتی اميل لحود و همچنين رضايت سوريه و حزب الله (دو بازيگر اصلی قدرت در لبنان) تصور اينکه نقش آفرينی رفيق حريری را در اين پرده تمام شده تلقی شود، چندان واقع بينانه نيست.