باغ مقدس بومارتزو؛ خانه هیولاهای اسرارآمیز

گذرگاه سنگی ۵۰۰ ساله و پلکان پر و پیچ خم را که پشت سر بگذاری به باغی می‌رسی پر از درختان با برگ‎های تر و تازه. درخت‌هایی که شاخه‌هایشان نمی‌گذارند منظره تپه‌های پوشیده از بوته‌های فلفل در ناحیه لاتزیو را درست ببینی. اینجا باغ مقدس در شهر بومارتزوایتالیاست که در ۹۲ کیلومتری شمال رم واقع شده است.

این باغ در قرن ۱۶ میلادی توسط پی‌یر فرانچسکو ویچینو اورسینی ساخته شده، یکی از رهبران نظامی بزرگ ایتالیا که از حامیان هنر هم بوده است. باغی که او ساخته اما شباهتی با باغ‌‌های ایتالیایی در دوره رنسانس ندارد و در آن اثری از تقارنی که چشم بیننده را بنوازد نیست.

در این باغ نه فواره‌های پرنقش و نگار به چشم می‌خورد، نه پرچین‌های منظم و آراسته و نه مجسمه‌های پر پیچ و تاب الهه‌ها و خدایان رومی. اورسینی ترجیح داد درخت‌ها و بوته‌های باغش را دست‌نخورده باقی بگذارد و آن را با مسجمه‌هایی از موجودات غیرعادی و عجیب و غریب پر کند.

بعد از مرگ اورسینی، باغ مقدس بومارتزو به دست فراموشی سپرده شد و قرن‌ها بعد دیدار سالوادور دالی بود که توجه مردم را دوباره به آن جلب کرد. مجسمه‌های عظیم‌الجثه اورسینی که حالا دیگر رویشان را خزه گرفته بود به منبع الهامی برای این هنرمند اسپانیایی تبدیل شدند. او در سال ۱۹۴۸ فیلم کوتاهی درباره این باغ ساخت. در نقاشی "وسوسه قدیس آنتونی" که دالی در ۱۹۶۴ کشیده هم نشانه‌هایی از هیولاهای این باغ به چشم می‌خورد.

بازگشت علاقه به باغ مقدس باعث شد این بحث که اورسینی از ساخت این مجسمه‌های عجیب و غریب چه منظوری داشته، دوباره در میان کارشناسان تاریخ بالا بگیرد، سوالی که همچنان بی‌پاسخ باقی مانده است.

اورسینی با ادبیات کلاسیک کاملا آشنایی داشت. به همین دلیل است که برخی معتقدند او در ساخت هیولاهای باغ از آرکادیا الهام گرفته است: مدینه فاضله‌ای که ویرژیل، شاعر و حماسه‌سرای رومی در منظومه انئید (انه‌‌اید) خود و بعد از آن لودویکو آریوستو، شاعر ایتالیایی در کتاب شعرش با عنوان اورلاندوی دیوانه به تصویر کشیده‌اند. جایی که هنر و طبیعیت به هم گره می‌خورند.

بعضی هم می‌گویند اورسینی این باغ را در واکنش به باغ یکی از دوستانش به نام کریستوفورو مادروتزو ساخته است. به عقیده این عده، باغ مادروتزو که در نزدیکی شهر سوریانو نل چیمینو در مرکز ایتالیا واقع شده، همه خوبی‌ها و روشنایی‌های این دنیا را به تصویر می‌کشد و باغ اورسینی، بر خلاف آن نمادی است از تاریکی‌‌ها و ناهماهنگی‌‌ها.

در این میان گروه سومی هم وجود دارند که معتقدند هیولاهای اروسینی نمادی از شیاطین درونی خود او و زاده اتفاقات ناگوار زندگی‌اش هستند. اورسینی در دوره اصلاحات پروتستانی، از فرماندهان ارتش پاپ بود و در طی یک مبارزه در سال ۱۵۵۳، در آلمان اسیر شد و سال‌ها در زندان باقی ماند. اوراتزیو فارنسه، فرمانده و دوست نزدیک او در همان مبارزه کشته شد.

اورسینی مدت کوتاهی بعد از آزادی‌ از زندان هسرش جولیا فارنسه را هم از دست داد. عده زیادی معتقدند او معبد جاودانگی که به شکل هشت‌گوش است و دربالاترین نقطه باغ قرار دارد را برای بزرگداشت همسرش ساخته است.

به گفته ملیندا اشلیت، استاد تاریخ هنر و علوم انسانی کالج دیکینسون در پنسیلوانیا، هدف اورسینی از ساخت این باغ را می‌شود در توضیحاتی که به شکل حکاکی روی سنگ کنار مجسمه‌ها و بناها قرار داده، پیدا کرد: "به جای گشتن به دنبال یک پیام مشخص و یکدست، برای یافتن سر نخ بهتر است ارتباط میان نوشته‌های حک شده روی سنگ‌ها و مجسمه‌هایی که کنارشان قرار دارند را مورد بررسی قرار دهیم."

در قلب این باغ، بنای "بلودره" ( در فارسی به معنای مهتابی یا ایوان) قرار دارد که به برج‌های یک قلعه شبیه است. روی دیواره پلکانی که از کنار آن به سمت پایین می‌آید، نوشته شده: "و جهانی که مقابل جنگل مقدس زانو زده، پیش از این بر همه شگفتی‌های دیگر ارزش گذاشته است. این جنگل مقدس فقط به خودش شباهت دارد، نه به چیز دیگر." به گفته دکتر اشلیت، این قطعه از شعر بر این تأکید دارد که بازدیدکنندگان به دنبال پیدا کردن شباهت میان "شگفتی"های این باغ با آن‌چه بیرون از آن وجود دارد، نباشند.به عبارت دیگر، به جای جستجوی معنای نهفته در پس آن‌چه اورسینی خلق کرده، باید این باغ را به خاطر شگفت‌انگیز بودنش ستایش کرد.

تعداد زیادی از هیولاهای ترسناک این باغ پشت دیوارهای کوچکی که دورشان دیوار کوچکی کشیده شده، استراحت می‌کنند تا گردشگران نتوانند به آن‌ها آسیبی بزنند.

لاک‌پشت عظیم‌الجثه و بنای شیب‌داری که به خانه شباهت دارد از جمله عجایب این باغ هستند. کف شیب‌دار این ساختمان شاید بازدیدکننده را کمی دچار حالت تهوع ‌کند اما بعید به نظر می‌رسد چیزی از حس ستایش او نسبت به هنر و مهارت سازنده این اثر کم کند.

در این باغ که قدم می‌زنی بعد از هر پیچ، یک مسجمه غیرعادی دیگر بازدیدکننده را شگفت‌زده می‌کند، از جمله هیولای دریایی که با دهان باز از کف جنگل بیرون زده، و مجسمه غول‌پیکر هرکول، قهرمان اساطیر یونان که با دستان خالی در حال دریدن یک دیو است.

دست آخر شاید ترسناک‌ترین مجسمه این باغ ، مجسمه عظیم‌الجثه دیوی باشد که دهانش باز است و دور آن این جمله حکاکی شده است: " خرد می‌گریزد."