محمد مصدق پس از کودتای 28 مرداد به حبس و تبعید محکوم شد و در هشتاد و پنج سالگی در احمدآباد درگذشت

محمد مصدق نه تنها در طول هشتاد و پنج سال زندگی خود وقایع مهم تاریخ معاصر ایران همچون انقلاب مشروطه، تاسیس سلسله پهلوی، اشغال ایران در جنگ جهانی دوم را شاهد بود، که در دو رویداد تاریخ ساز دیگر، ملی شدن صنعت نفت و کودتای مرداد ۱۳۳۲، در مرکز جریانات قرار داشت.

وی که در بیست و چهار سالگی به عنوان نماینده اصفهان به اولین دوره مجلس شورای ملی ایران راه یافته بود، در سال های بعد - برای مدتی کوتاه - به مقام وزیر دارایی و وزیر امور خارجه نیز رسید و با خط مشی ملی گرایانه و ضد استعماری که از خود نشان داده بود، در عرصه سیاست ایران به چهره ای شناخته شده و با محبوبیت روزافزون بدل شد.

در آخرین روزهای سال ۱۳۲۹ خورشیدی (۱۹۵۱ میلادی)، در بحبوحه جریانات ملی گرایانه در ایران که به رای ملی شدن نفت در مجلس این کشور انجامید، حاج علی رزم آرا، نخست وزیر وقت، ترور شد و محمد مصدق به رای مجلس و تایید شاه به مقام نخست وزیری رسید.

به باور بسیاری از ایرانیان، محمد مصدق، همچون بسیاری دیگر از شخصیت های تاریخی ایران و جهان، پایانی درخور زندگی و عملکردش نداشت. سرنگونی دولت وی در نتیجه کودتا و تبعید و مرگش در عزلت نشانی از روزهای اوج و خیل هوادارانش که برای حفظ موقعیت وی به خیابان ها ریخته بودند، نداشت

دوران کوتاه زمامداری محمد مصدق با فراز و نشیب های بسیاری همراه بود، اما نقش غیرقابل انکار او در ملی کردن نفت ایران از همان روزهای محدود میراثی به درازای چند دهه همراه داشته است.

در طی پنج دهه گذشته، پس از ملی شدن نفت، گروه های مختلف سیاسی ایران در برهه های مختلف زمانی تلاش کرده اند به نحوی از میراث او سهم بگیرند. حتی برخی دولتمردان جمهوری اسلامی که در گذشته سیاست انتقاد آمیزی نسبت به محمد مصدق و دولت او داشته اند، اکنون اهمیت برنامه هسته ای ایران را با اهمیت ملی شدن صنعت نفت مقایسه می کنند.

صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، معتقد است که نه فقط اصولگرایان بلکه جناح موسوم به اصلاح طلب حکومتی نیز پس از مزه کردن قدرت در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی بار دیگر محمد مصدق و ملی شدن صنعت نفت را کشف کرد و به تقویت شعارها و پایه های قدرت ملی پرداخت تا به نوعی، جریان تندرو اول انقلاب با چرخشی ۱۸۰ درجه ای، ایران و ایرانیت را در در لوحه شعارهایش قرار دهد.

جریان ملی گرای ایران (شامل جبهه ملی نهضت آزادی ایران و ائتلاف ملی مذهبی ها)، نیز به عنوان طرفدار سنتی سیاست های محمد مصدق، در سال های اخیر مورد انتقاد بوده که به یک نقد و ارزیابی جامع از مجموعه سیاست های دولت مصدق نپرداخته است.

یکی از انتقادات وارد شده به دولت مصدق عدم پذیرش حکمیت بموجب خواسته آمریکایی ها در جریان ملی شدن صنعت نفت است. منتقدین می گویند که اگر آقای مصدق تقسیم سود نفت بطور نصف - نصف را با انگلیسی ها می پذیرفت، ممکن بود ازاین طریق از دخالت آمریکا در کودتا جلوگیری کند

این در حالی است که خود مصدق نیز از تیغ نقد جریان های مختلف فکری و سیاسی ایران مصون نبوده و در طول نیم قرن گذشته همپای هوادارانش، برخی مخالفان وی نیز به بازخوانی عملکرد وی پرداخته اند.

یکی از انتقادات وارد شده به دولت مصدق عدم پذیرش حکمیت بموجب خواسته آمریکایی ها در جریان ملی شدن صنعت نفت است. منتقدین می گویند که اگر آقای مصدق تقسیم سود نفت بطور نصف - نصف را با انگلیسی ها می پذیرفت، ممکن بود ازاین طریق از دخالت آمریکا در کودتا جلوگیری کند.

اما ابراهیم یزدی، دبیر کل نهضت آزادی ایران - حزبی که در دهه ۱۳۴۰ از جبهه ملی ریشه گرفت - بر این باور است که مشکل آمریکا با دولت مصدق فقط بر سر نفت نبود. وی می افزاید چون محمد مصدق حاضر نشد به پیمان مرکزی بغداد (سنتو) بپیوندد بنابراین حتی اگر دولت او در خصوص ملی کردن صنعت نفت با غرب سازش میکرد باز در مورد پیوستن به پیمان سنتو با آمریکا مشکل پیدا میکرد.

یک استدلال دیگر مدافعان محمد مصدق این است که وی در آن زمان راهی جز کوتاه کردن دست بریتانیا از صنعت نفت ایران نداشت. این دسته می گویند در اهمیت میراث نخست وزیر فقید ایران همین بس که جریان ملی شدن صنعت نفت به رهبری وی حرکات مشابهی را در دیگر کشورهای آسیایی و آفریقایی نیز به راه انداخت.

به باور بسیاری از ایرانیان، محمد مصدق، همچون بسیاری دیگر از شخصیت های تاریخی ایران و جهان، پایانی درخور زندگی و عملکردش نداشت. سرنگونی دولت وی در نتیجه کودتا و تبعید و مرگش در عزلت نشانی از روزهای اوج و خیل هوادارانش که برای حفظ موقعیت وی به خیابان ها ریخته بودند، نداشت.

اما حضور همه ساله هواداران وی بر سر مزارش در احمدآباد در نیمه های اسفند ماه و تعطیل رسمی آخرین روز هر سال خورشیدی با عنوان 'روز ملی شدن صنعت نفت'، خود نشانی است که پایان عمر محمد مصدق، لزوما پایان کارش نبوده است.