جمشيد برزگر

	حسن مدرس، ابتدا از سوی علمای نجف به عنوان عالمی طراز اول به مجلس دوم شورای ملی راه يافت و اين مسئوليت را تا مجلس سوم بر عهده داشت

حسن مدرس، ابتدا از سوی علمای نجف به عنوان عالمی طراز اول به مجلس دوم شورای ملی راه يافت و اين مسئوليت را تا مجلس سوم بر عهده داشت.

او در دوره های چهارم تا ششم مجلس نيز، به عنوان نماينده تهران و يکی از شاخص ترين نمايندگان وقت، به فعاليت های سياسی خود ادامه داد و سرانجام به دليل مخالفت با رضا شاه، به خواف و کاشمر تبعيد شد و 9 سال بعد، در دهم آذرماه سال 1316 به قتل رسيد.

تاکيد مدرس بر جنبه های دينی سياست و اين امر که منشاء سياست برای او و همفکرانش، ديانت آنان است و جمله معروفش مبنی بر اينکه، "ديانت ما عين سياست ما و سياست ما، عين ديانت ماست"، حدود نيم قرن بعد به جمله ای بنيادين در ديدگاه و تفکر رهبران انقلاب اسلامی بدل شد.

انقلاب سال 1357، به رغم حضور طيفی گوناگون از نيروهای سياسی با گرايش ها و علقه های فکری و ايدئولوژيکی متفاوت، به ويژه به دليل تاکيدات آيـت الله روح الله موسوی خمينی، بنيانگذار جمهوری اسلامی، از همان آغاز صبغه ای مذهبی يافت و نام انقلاب اسلامی به خود گرفت.

نيروهايی که در سال های اخير با عناوين کلی اصلاح طلب و محافظه کار از يکديگر متمايز شده اند، روش و منش خود را نزديک تر به آموزه های دينی، بنيانگذار جمهوری اسلامی و روحانيونی نظير مدرس دانسته و همزمان، رقيب را به دوری يا کج فهمی از اين آموزه ها يا تجديد نظرهای ناروا در آنها متهم ساخته اند

در چنين بستری، شماری از روحانيون فعال در عرصه سياست در تاريخ معاصر به طور طبيعی اهميتی مضاعف يافتند و به عنوان سرمشق ها و پيشکسوتان انقلاب اسلامی مورد تکريم و تمجيد انقلابيون قرار گرفتند، هرچند، همزمان، توجه کمتری به طيف ديگری از روحانيونی شد که با ديدگاه هايی متفاوت در عرصه سياست حضور يافته بودند.

در عصر مشروطه، علما و روحانيون بلندپايه ای مانند علامه نائينی و عبدالله بهبهانی به عنوان حاميان مشروطه خواهان وارد ميدان سياست شدند، اما در کوران انقلاب اسلامی و سال های تثبيت جمهوری اسلامی، اين روحانيونی نظير شيخ فضل الله نوری بودند که به دليل تاکيد بر مشروعه طلبی به جای مشروطه خواهی صرف، اهميت به مراتب بيشتری يافتند.

پس از آن نيز، در حالی که روحانيون عمدتا از سياست کناره گرفته بودند، حضور کسانی چون آيت الله حسن مدرس و آيت الله ابوالقاسم کاشانی موجب شد که رهبران جمهوری اسلامی، آنان را در مقابل طيف ديگری از مراجع و علمای مذهبی به عنوان نمونه های راستين روحانيت به جامعه معرفی می کنند.

چنين تمايزی در شرايطی صورت می گرفت که هر دو دسته از روحانيون، برای اثبات ديدگاه های خود به سنن اسلامی و شرع تکيه کرده بودند.

با اين حال، نيازها و اقتضائات و مبانی عقديتی جمهوری اسلامی که خود را تمام و کمام استوار شده بر مبانی اسلامی می دانست، باعث شد که کسانی مانند حسن مدرس و ديدگاه های او بيش از پيش ترويج شد و برآمدگان به قدرت، به تاسی از وی ديانت و سياست خود را عين هم و جدايی ناپذير از يکديگر قلمداد کنند.

با اين همه و با آنکه در دو دهه گذشته، قدرت سياسی همواره در اختيار نيروهای مذهبی بوده، در جريان منازعات و کشمکش های درون حاکميتی، همواره طيفی از نيروی حاکم از سوی رقيب، به ناديده انگاشتن اين اصل بنيادين، انحراف از دين و يا دوری از معيارها و شعاير دينی در امر حکومتداری متهم شده اند.

نيروهايی که در سال های اخير با عناوين کلی اصلاح طلب و محافظه کار از يکديگر متمايز شده اند، روش و منش خود را نزديک تر به آموزه های دينی، بنيانگذار جمهوری اسلامی و روحانيونی نظير مدرس دانسته و همزمان، رقيب را به دوری يا کج فهمی از اين آموزه ها يا تجديد نظرهای ناروا در آنها متهم ساخته اند.

معنای چنين اتهامی جز آن نيست که در بيش از دو دهه حاکميت جمهوری اسلامی، سياست و ديانت بخشی از قدرت در مقاطع زمانی مختلف، به زعم پاره ديگر حاکميت، عين هم نبوده است.

اين تلقی، در عين حال که می تواند ناشی از تفاوت قرائت ها و برداشت از شرع و آموزه های مذهبی باشد، برآمده از ضروريات و واقعيات کشورداری هم می تواند محسوب شود.

شرايط پيچيده و بحران های داخلی و خارجی، حفظ اصل نظام و در نظر گرفتن مصلحت ها، آن چنان که آيت الله خمينی نيز کوشيده استدلالی فقهی برای آن تدارک ببيند، عملا اين امکان را به رهبران جمهوری اسلامی بخشيده که هنگام ضرورت، سياست را بر ديانت ترجيح دهند يا ديانت و اصول شرعی را تابعی از سياست و الزامات آن بينگارند و يا در کمترين حد آن، تفسيری متفاوت با انگاره های رايج از احکام و موازين اسلامی را مقدم بدارند.

به اين ترتيب، علی رغم تاکيد بر جملاتی از اين دست که سياست و ديانت عين هم و دو روی يک سکه اند، چنين اصولی در گذر زمان و در مواجهه با واقعيات، جلوه ای يکسان و همسان نداشته و در شرايط زمانی و مکانی متفاوت، مفهومی سيال پيدا کرده اند.