محجوب زويری استاد مطالعات خاورميانه در دانشگاه دورهام انگلستان

جعفری هم دوست و متحد ايران توصيف شده و هم آمريکا

حزب الدعوه قديمی ترين تشکل سياسی شيعی در عراق است و در روی کارآوردن حکومتی اسلامی در عراق همواره هدف مشترک آن با روحانيان حاکم بر ايران بوده است.

اين حزب همچنين طی بيش از ربع قرن حکومت صدام حسين بر عراق که رهبری خود را به خارج از اين کشور انتقال داد، تحت حمايت آشکار و مستقيم جمهوری اسلامی ايران بود که به حيات سياسی ادامه داد اما بروز انشعاب در آن سبب گشت که بخشی از بدنه حزب لندن را به جای تهران به عنوان مرکز فعاليت خود برگزيند.

ابراهيم جعفری به اين شاخه از حزب الدعوه تعلق دارد.

ايران منافع غيرقابل انکاری در عراق دارد که بخشی از آن مورد قبول و تأييد آمريکا و دولتهايی که در حمله به عراق شرکت داشتند نيز هست.

گفته می شود پيش از حمله به عراق، ايران نگرانی خود را با دولتهای اروپايی شرکت کننده در اين حمله و در واقع به صورت غيرمستقيم با آمريکا در ميان گذاشته و پس از دريافت تضمينهايی، حتی حاضر به نوعی با عمليات نظامی آمريکا و متحدانش در عراق همکاری کرد.

از سفر جک استرا، وزيرخارجه بريتانيا به تهران که پيش از حمله به عراق صورت گرفت به عنوان نشانه ای از مذاکرات و معاملات ميان ايران و حمله کنندگان به عراق ياد می شود.

فروپاشی رژيم حاکم بر عراق در نهم آوريل 2003 آغازگر فصل تازه ای در روابط ايران و عراق شد و ايران که از اين تغيير استقبال کرده بود، حمايت از گروههای شيعی را بارزترين وجهه سياست خود در عراق پس از جنگ قرار داد.

گروههای سياسی شيعی عراقی در ايران زير چتر مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق به رهبری سيد محمد باقر حکيم گردآوری شده بودند و با انتقال مرکزيت اين سازمان سياسی از ايران به عراق، موج انتقادات عليه حکومت ايران که به دخالت در امور داخلی عراق متهم شده بود تا حدود زيادی فروکش کرد.

گروههای سياسی شيعه عراقی که عمدتاً در ايران تشکيل شده و سالها مورد حمايت جمهوری اسلامی قرار داشتند، با استقرار در عراق و تعامل با ساير گروهها، ديدگاه متفاوتی از آنچه در جمهوری اسلامی حاکم است از خود نشان دادند

اين در حالی است که حضور اين مجلس و بازوی نظامی اش، موسوم به لشکر بدر در عراق به طور مستقيم منعکس کننده تفکر شيعی موجود در ايران بود.

اما گذشت زمان ثابت کرد که هرچند گروههای سياسی شيعه عراقی عمدتاً در ايران تشکيل شدند و سالها مورد حمايت جمهوری اسلامی قرار داشتند، با استقرار در عراق و تعامل با ساير گروهها و جريانهای شيعی همچون شاخه لندن حزب الدعوه، ديدگاه متفاوتی از آنچه در جمهوری اسلامی حاکم است از خود نشان دادند.

برای دريافتن به اين تفاوت کافی است به نظرات سيد محمد باقر حکيم، رئيس مقتول جلس اعلای انقلاب اسلامی عراق و آيت الله سيستانی، مرجع بزرگ شيعه در عراق در مورد تعيين نوع حکومت در اين کشور توجه شود.

اين دو همچنين صراحتاً مخالفت خود را با نظريه ولايت فقيه و محوريت مرجعيت شيعه در حکومت که اساس نظام سياسی در ايران را تشکيل می دهد ابراز کرده اند.

از سوی ديگر، برقراری نظام مذهبی مشابه با ايران در عراق نيز لزوماً با منافع جمهوری اسلامی سازگار نيست، چراکه موفقيت چنين نظامی در عراق خواهد توانست موج انتقاد عليه روحانيان حاکم بر ايران را در داخل و خارج از اين کشور برانگيزد و پيامدهايی همچون بی ثباتی سياسی در ايران به همراه بياورد.

به نظر می رسد آنچه جمهوری اسلامی در عراق به دنبال آن است، حضور پررنگ نيروهای شيعی در اداره امور کشور است و نه حکومتی دينی به سبک ايران.

ايران از انتخابات اخير در عراق به طور کلی حمايت کرده و از پيروزی شيعيان در آن و سپردن مسئوليتهای کليدی به آنان خشنود است.

در چنين شرايطی نبايد انتظار داشت که انتخاب ابراهيم جعفری، سخنگوی پيشين حزب الدعوه به نخست وزيری عراق به تحولی اساسی در عراق بينجامد.

شيعيان از ابتدای فروپاشی حکومت صدام حسين همواره در ارکان قدرت حضور چشمگير داشته و بر اين باورند که در آينده نيز نقش کليدی در اداره امور عراق در دست آنان خواهد ماند.

در اين ميان، هرچند برخی محافل سياسی، آقای جعفری را دوست و متحد ايران قلمداد می کنند، دولت آمريکا نيز از انتخاب او به نخست وزيری استقبال کرده و سخنگوی وزارت خارجه آمريکا صراحتاً از او با عنوان "دوست و متحد" نام برده است.

بدين ترتيب انتظار نمی رود قرار گرفتن ابراهيم جعفری در سمت رياست دولت عراق بر روابط اين کشور با ايران تأثير چندان قابل توجهی داشته باشد و تمايلی نيز از سوی ايران برای افزودن بر نقش خود در عراق مشاهده نمی شود.

از سوی ديگر، ساختار سياسی فعلی عراق و تقسيم قدرت ميان شيعيان، اهل سنت و کردها به گونه ی است که هيچيک از آنها بتنهايی قادر نيست زمام امور را به دست بگيرد و ديگر گروهها را منزوی کند.