تحولات بزرگ در اتحاد شوروی نيمی از جهان را دگرگون کرد و بی ترديد بر جنبش سوسياليستی اثر عميقی به جا گذاشت. به نظر من علت ناکامی طرح اصلاحات گورباچف در شوروی اين بود که او تنها به نيمی از واقعيت ها پی برده بود. او فهميده بود که ديکتاتوری حزب مانع رشد و پيشرفت کشور شده و نظام به بن بست رسيده است. او تصور می کرد که با رشته ای از اصلاحات دموکراتيک می تواند عوامل عقب ماندگی و زوائد بوروکراتيک نظام را کنار بزند، و در نهايت حزب را با تکيه بر به اصطلاح "جوهر دموکراتيک انديشه لنين" نوسازی کند.

چيزی که او غافل بود اين بود که اين نارسايی ها ماهيت ايدئولوژيک و ساختاری داشتند و درست از بطن انديشه لنين ريشه گرفته بودند. گورباچف یا خود اعتقاد نداشت و يا شهامت طرح اين موضوع را نداشت، زيرا لنين بهرحال پايه گذار و پدر اين کشور بود که همه کادرهای حزبی با آموزش های او تربيت شده و رشد کرده بودند. شکستن اين دگم ها کار سياستمداران راديکال تر بود که کل ايدئولوژی و انديشه راهنما را زير سؤال بردند. با وجود اين نقش گورباچف اهميت تاريخی زيادی در بازگرداندن روسيه به جامعه جهانی داشت.

برای هواداران اردوی چپ و جنبش سوسياليستی، روسيه پس از انقلاب اکتبر گهواره سوسياليسم و به معنايی مرکز انقلاب جهانی به شمار می رفت. طبيعی است که فروپاشی شوروی، در پيرامون اين کشور تأثير گسترده ای باقی گذاشت. احزاب و جريان هايی که دنباله روی حزب کمونيست بودند، تکيه گاه معنوی يا مادی خود را از دست دادند و به سوی فروپاشی رفتند. هرچند کسانی هم بودند که تا آخر با سماجت به روی واقعيت چشم بستند و به ايده ها و ساختارهای کهنه چسبيدند.

به ياد دارم که نورالدين کيانوری دبير اول حزب توده ايران در گفتگوهايش با رسانه های ايرانی، به آنها اعتراض می کرد که چرا اخبار مقاومت کمونيست ها و ارتش سرخ در برابر اصلاحات گورباچف را منعکس نمی کنند. او جدا خيال می کرد که در روسيه هنوز ارتش سرخی هست و انقلابيون بلشويک همچنان "پرچم سوسياليسم" را افراشته نگه داشته اند و از سوسياليسم دفاع می کنند!

کيانوری با آنهمه عمر و تجربه هنوز دگم های فکری خود را حفظ کرده بود و نمی خواست باور کند که در روسيه خود افراد حزبی بهتر از هرکسی در جامعه به عمق فساد و انحطاط پی برده اند. هنوز هم ايرانيانی هستند که بدون نگاه انتقادی به گذشته اتحاد شوروی و آموزش های لنين، همان شعارها را سر می دهند و همچنان قصد دارند حزبی کمونيست با پايه های لنينی تشکيل دهند.

امروز دوران احزاب بلشويکی سر آمده است. البته فقر و محروميت همچنان در چهارگوشه جهان بیداد می کند. از اين رو آرمان عدالت اجتماعی هنوز در سراسر جهان سرمايه داری از حساسيت بالايی برخوردار است و مبارزه در اين راه ادامه خواهد داشت. خلاص شدن جنبش کارگری از آن انديشه های کهنه، گامی مهم و ضروری بود که راه را برای مبارزه به خاطر يک سوسياليسم دموکراتيک باز کرده است.