اتحاد شوروی يک دروغ بزرگ تاريخی بود که افشای آن هفتاد سال طول کشيد. انقلاب اکتبر در روسيه يعنی کشوری عقب مانده روی داد که نود درصد اهالی آن دهقانان وابسته به زمين بودند. لنين و بلشويکها بدون توجه به واقعيات عينی کوشيدند نظريات مارکس را، که برای پيشرفته ترين جوامع صنعتی طراحی شده بود، با زور و اراده گرايی در روسيه پياده کنند. نتيجه طبيعی اين حرکت تشکيل يک نظام توتاليتر بود که در اساس ادامه همان استبداد مخوف تزاری بود.

نظام به اصطلاح سوسياليستی مثل دمل چرکينی دهها سال در پيکر اين کشور باقی ماند. هنر گورباچف اين بود که تصميم گرفت اين دمل تاريخی را به شيوه ای منطقی و بی درد مداوا کند. اگر به او مجال داده بودند، چه بسا امروز به جای اين کشور آشفته و مافيازده، با روسيه ای آباد و آزاد روبرو بوديم. اما هم شرايط جهانی و هم شرايط داخلی برنامه اصلاحات گورباچف را با مشکل روبرو کرد.

اصلاحات در روسيه امری اجتناب ناپذير بود. اتحاد شوروی از هر نظر به بن بست رسيده بود. تنها در انزوای مطلق بود که شايد می توانست ادامه حيات بدهد، اما ارتباط با جهان عملا اين انزوا را غيرممکن کرده بود.

به نظر من اصلاحات گورباچف محکوم به شکست نبود، مثلا امروز چين همين راه را برگزيده است، يعنی بدون اينکه تمام ارکان سقوط کند، گشايش سياسی و اقتصادی صورت می گيرد. می دانيد که اگر جامعه عظيمی مانند چين فرو بريزد، شايد به بيکاری و فقر صدها ميليون کارگر بيانجامد. شوروی کشور بسيار ثروتمندی است و ذخاير بيکرانی دارد. اين امکانات می توانست برای پيشرفت و بهبود شرايط زندگی به کار رود، اما تاريخ سيری ديگر در پيش گرفت.

تحولات شوروی برای چپ ايران بسيار مثبت بود، به خصوص برای جريان ما که پس از انتقاد از مشی لنينی حزب توده، به دنبال يافتن يک هويت تازه و مستقل بوديم. ما در مخالفت با سياست حزب توده، به ويژه در آغاز حرکتمان با شرايط واقعا سختی روبرو بوديم، چون حزب توده پشتش به کوه احد (شوروی) گرم بود. ساير سازمان های چپ ايرانی هم همچنان دنبال حزب توده بودند، و از نظر ايدئولوژيک از آن تغذيه می کردند. دغدغه ما اين بود که در لحظات حساس اين حزب می توانست ابزاری شود در دست شوروی که يکی از اهداف سياست خارجی آن نفوذ به ايران تا دستيابی به خليج فارس بود. در چنين شرايطی بود که نوانديشی گورباچف به داد ما رسيد. امروز با دور شدن خطر "انترناسيوناليسم" يکطرفه، چپ ايران چاره ای جز اين ندارد که مستقل باشد.