مسعود بهنود روزنامه نگار مستقل

انتشار گزارش هايی مبنی بر احتمال وقوع زلزله در تهران باعث شد که شماری از شهروندان تهرانی چند شبی را در پارکها بگذرانند

از عصر روز جمعه (چهارم ژوئن)، صدا و سيمای جمهوری اسلامی پخش گزارش ها و مصاحبه هائی را آغاز کرد که از روز بعد روزنامه های تهران هم به تکرار آن پرداختتند و مخرج مشترک همه آنها يک جمله بود "خطر زلزله تهران را تهديد نمی کند، به شايعات توجهی نکنيد."

اما همه آنچه در هفته گذشته تجربه شد، ناشی از شايعات بی اساس و کوچه و خيابان نبود بلکه اخبار و گزارش هائی بود که وقتی با بی اعتمادی عمومی نسبت به کارآئی دستگاه های پراکنده و ناهماهنگ درهم آميخت، در سطح جامعه نگرانی هايی را دامن زد.

گمانه زنی هايی که به نگرانی ها دامن زد

از اولين ساعت های بعد از ظهر جمعه پيش که زلزله نه چندان بزرگی برخی شهراهای شمالی را لرزاند و در تهران نيز به وضوح احساس شد، گمانه زنی ها و بحث هائی آغاز شد که آن زمين لرزه را پيش لرزه زلزله ای بزرگ می دانست که مدت ها کارشناسان در مورد وقوع آن در تهران هشدار می دهند.

يک مصاحبه تلويزيونی و گزارشی در يک سايت اينترنتی، شب هنگام مردم تهران و کرج را به خيابان ها کشاند و از مراکز پرتراکم بيرون راند، فردايش مدارس، سينماها و مراکز تجمع را خلوت کرد و کسی هم به تکذيب آن خطر نکرد.

آماده باش موسسات امداد و نجات و گروه های کمک رسان برای مقابله با حوادث پس از زلزله احتمالی، ابعاد نگرانی ها را چند برابر کرد.

شهرداری تهران برای نشان دادن آمادگی خود خبر از ساخت ده ها سوله بزرگ داد که در زمان ضرورت می تواند هزاران تن را در خود جا دهد اما همان روز رييس دولت اعلام کرد که پس از شش ماه، با تمام کمک های داخلی و بين المللی و بسيج عمومی، تنها موفق به اسکان موقت 24 هزار نفر از زلزله زدگان شهر کوچک بم شده است.

انباشته شدن بطری های آب آشاميدنی در جلو مغازهای شهر و به فروش رفتن جعبه های کمک های اوليه در اکثر داروخانه ها نشانه های نگران زا را تکثير کرد. همينطور چاپ گزارش هايی در روزنامه ها که در آنها راه های کاستن از آسيب زلزله شرح داده شده بود.

يک پيشگويی و يک باور تاريخی

جز پيشگوئی يک متخصص که گفته شد زلزله هفته گذشته را هم چند روز قبل گمانه زده بود، اين خبر قديمی که تهران در تاريخ خود هر 170 سال زلزله ای بزرگ ديده و اينک 180 سال از آخرين زلزله بزرگش گذشته است، دليل کافی برای نگرانی ايجاد می کرد.

يک مصاحبه تلويزيونی و گزارشی در يک سايت اينترنتی، شب هنگام مردم تهران و کرج را به خيابان ها کشاند و از مراکز پرتراکم بيرون راند، فردايش مدارس، سينماها و مراکز تجمع را خلوت کرد و کسی هم به تکذيب آن خطر نکرد

در همان روزها بود که محمدرضا رحيمی ‌تبار، که خلاصه ای از نظراتش توسط يکی از خبرگزاری های داخلی ايران هم پخش شد، اظهار داشت با تكنيك رياضی "تخمين ميان مدت خطر زلزله " علائمی مشاهده شده که وقوع زمين لرزه را در همين چند روزه در مثلث قم، تهران و ‌سمنان امکان می دهد.

کمترين اثر گفته های اين استاد دانشگاه صنعتی شريف اين بود که برای چند روز خوابگاه دانشجويان اين دانشگاه خالی شد و بسياری از امتحانات و جلسات دانشگاهی برگزار نشد.

توصيه به تقويت ايمان

در آن ميان تنها يک اعلاميه از نوع ديگر منتشر شد و آن هم از سوی دفتر آيت الله فاضل لنگرانی بود که از مردم می خواست به پيش گوئی ها توجهی نکنند چون علم در اين جا کارگشا نيست و در مقابل با خواندن نمازهای مخصوص از خداوند چاره کار را بخواهند و ايمان قوی دارند.

به نظر می رسد تا زمانی که تحرک عمومی آثار و نشانه هائی از احتمال بهم ريختگی و هرج و مرج نشان نداده بود، تمامی توجه دستگاه های مختلف دولتی و شهرداری ها بر آن بود که زلزله آنان را غافلگير نکند اما با آشکار شدن اين نشانه ها، جهت نگرانی ها تغيير يافت.

سرانجام آنچه کمک بزرگی به آرام کردن فضای عمومی شهر ده ميليونی تهران داد، دو روز تعطيلی رسمی آخر هفته ای بود که گمان می رفت در آن حادثه بزرگ رخ دهد. در پايان اين دو روز بود که دستگاه های اطلاع رسانی دولتی با اطمينان نسبی به مردم خبر دادند که خطری در پيش نبوده است.

به اعتقاد ناظران، آنچه مسئولان حکومتی را وامی دارد که اين بار جدی تر از هميشه به هرج و مرج و به هم ريختگی های اجتماعی انديشه کنند، اين تجربه بود که نشان داد به غير از مواردی مانند زلزله و ديگر سوانح طبيعی که پيش گيری از آنان ممکن نيست، حتی در شرايط عادی نيز عمومی شدن باورهای نگرانی زا، می تواند زمينه ساز بروز هرج و مرج شود.

تجربه هفته گذشته زمانی اهميت اضافی می يابد که تاريخ نيمه دوم قرن بيستم در نظر آيد که نشان می دهد گاه حوادث طبيعی و ناگهانی، پی آمدهای بزرگ سياسی و اجتماعی در پی داشته است.