ماشاالله شمس الواعظين، روزنامه نگار

اگر نيمی از رخ ايران در ربع قرن گذشته را حوادث و رويدادهايی می سازند که در خبرها و گزارش ها می آيند، نيم رخ ديگر آن در زندگی تک تک مردمی آشکار می شود که در آن زيسته اند. زندگی تيپ هائی از هر طبقه و گروه که تصوير ايران در ربع قرن گذشته را کامل می کنند.

در دهمين بخش از رشته برنامه های نيم رخ، مسعود بهنود پای صحبت ماشاالله شمس الواعظين می نشيند.

'از آرمان های انقلاب فاصله گرفته ايم'

ماشالله شمس الواعظين در بيست و پنجمين سالگرد انقلاب ايران که مصادف با چهل و سه سالگی اوست از زندگی خود می گويد که به عنوان نوجوانی مذهبی از خانواده ای روحانی در صف هواداران انقلاب اسلامی جا داشت تا امروز که به عنوان سرشناس ترين روزنامه نگار پس از انقلاب، محروم از حرفه مطلوب خود به نوشتن خاطراتش مشغول است.

گفتگوی مسعود بهنود با ماشالله شمس الواغظين که دهمين برنامه از سری "نيم رخ"، برنامه هائی به مناسبت بيست و پنجمين سالگرد انقلاب ايران است با اين سئوال آغاز می شود که روز ۲۲ بهمن سال ۵۷ کجا بوديد و وی جواب می دهد در دانشگاه کراچی به اتفاق چند دوست ايرانی خبر را از راديو شنيده و بعد راهی تهران شده است.

وی در اين زمان نوجوانی بود که با نوشتن چند داستان مذهبی برای کودکان – همگی در تيراژهای وسيع چاپ شده بود از نيروهای مذهبی به شمار می رفت و چون ناگزير از رفتن به سربازی شده بود، همزمان با اعلام حکومت نظامی در ۱۱ شهر کشور به فتوای آيت الله خمينی از سربازخانه گريخت و ناشناس از مرزها گريخت و با شنيدن خبر سفر رهبر انقلاب به پاريس آماده حرکت به نوفل لوشاتو شد.

او می افزايد: "اما بعد از دو ماه که در کراچی مانده بودم و آماده حرکت به سوی فرانسه، باشنيدن خبر پيروزی انقلاب به تهران بازگشتم و بعد از مدتی به دعوت آيت لله موسوی اردبيلی رييس وقت بنياد مستضعفان به روزنامه کيهان رفتم که سردبيرش رحمن هاتفی بود و هنوز روزنامه نگاران از نحله های مختلف فکری در آن بودند. فضائی دلخواه. من روزنامه نگار شدم."

در سال های تند و پرخشونت ماشالله شمس الواعظين، يا چنان که دوستانش او را می خواندند و مقالاتش را امضا می کرد "محمود شمس" با ورود محمد خاتمی به موسسه کيهان، امکان يافت تا با نوشتن مقالاتی، از اعتدال و نرمش با جوانان سخن گويد. اگرچه او به همين خاطر از جانب نيروهای تندرو چپ و مذهبی متهم به ليبرال بودن شد. اما با اين همه تا سردبيری روزنامه کيهان بالا رفت.

آقای شمس علت کنار گذاشته شدن خود را از کيهان که بعد از خروج محمد خاتمی از آن موسسه صورت گرفت و به انتشار مجله کيان و تاسيس حلقه کيان انجاميد چنين بيان می کند "جنگ بود، جنگ داخلی و جنگ با ارتش صدام حسين، حرکت های تجزيه طلبانه در استان های مرزی، درگيری های سياسی داخلی علامت آن بود که انقلاب علاقه مندست تا مناسب با حجم توطئه هائی که می پنداشت ادبيات خود را تنظيم کند و مقاومت عمومی را بالا برد. پس ما ارزش خود را از دست داده بوديم و بايد جای خود را به نيروهای تندتر می داديم."

انتشار مجله کيان که ارگان نوانديشان مذهبی و گروهی از جوانان انقلابی بود که درس از مهندس بازرگان گرفته و تفکرشان را دکتر علی شريعتی ساخته بود، اينک با انتشار مقالاتی ديگر و از جمله تجربه های تازه دکتر عبدالکريم سروش و ديگر نوانديشان مذهبی راهی ديگر می رفت که نشان از تحول انديشه گروهی از نيروهای انقلاب بود. محمود شمس سردبير کيان.

سال های تحصيل در لبنان و زندگی در ميان جامعه ای که در آن افرادی از اديان مختلف و اقوام گونه گون با هم می زيستند و فضای متکثری را می ساختند بر تجربه های او افزود و اين همان بود که پس از دوم خرداد و روی کار آمدن محمد خاتمی با آگهی هائی با عنوان "اولين روزنامه جامعه مدنی" جلوه ای عمومی يافت.

خود می گويد "زمان آن بود که حاصل سال ها نوانديشی مذهبی و توليد فرهنگی وارد صحنه عمومی جامعه شود. پيدا بود که سنت گرايان و حاکمان ما را بر نمی تابند اما تصور من اين بود که داشتن سيصد هزار تيراژ که به معنای يافتن عمقی در لايه های اجتماعی بود به ما مصونيت سياسی می دهد و يا دست کم بازدارنده است."

اما اينطور نبود و هشت ماه بعد، ابتدا روزنامه جامعه توقيف شد و پس از آن دومين روزنامه ای که نوانديشان دينی ساختند (باز هم به سردبيری محمود شمس) توقيف و اين بار او و مدير و تصميم گيران روزنامه به زندان افتادند. آيا به زندان افتادن يک شخص مذهبی آرمانگرا در حکومت دينی دردی مضاعف دارد؟

شمس الواعظين جواب می دهد: آری، خطای تئوريک من آن جا بود که نمی دانستم در جوامع شبه توتاليتر کسی آماده پذيرش آموزه های علمی نيست و داشتن عمق اجتماعی نه که بازدارنده و مصونيت ساز نبود که حساسيت حکومت را برانگيخت.

با اين همه برای به بند افتادن طولانی باز هم بايد تجربه های جديدی می شد و باز هم روزنامه هائی را سردبيری کرد از نشاط تا صبح آزادگان و سرانجام با حکمی سنگين در زندان. در سلول انفرادی زندان اوين او قلم خواست و به نوشتن پرداخت و نامش را نهاد "نجواهای شبانه" جزوه ای که گرفتند و به او بازپس ندادند. اين نجواهای مکتوب چه بود. "ادبياتی بود با زبان مرثيه، انگار نجواهای يک دين باور با خدای خود. می پرسيدم اين نسل چه گناه کرده است که با عشق و علاقه و با آرمانی مقدس به کاری می افتد و چنين درد می کشد و زجر می بيند؟"

اين بار زندان مصادف است با حضور عده ای از اهل فکر و روزنامه نگاری، در بيرون روزنامه ها يکی يکی بسته می شود و مديران و نويسندگان آنها و چهره های سياسی اصلاح طلب به حبس می افتند. ترور سعيد حجاريان، به حبس افتادن عبدالله نوری و برخورد اصلاحات به مقاومت سخت. دو سال بعد همه می روند او و اکبر گنجی و عمادالدين باقی می مانند.

از او می پرسم در آن دوران اوج خشونت ها که در کار سردبيری روزنامه ای متعلق به نظام (روزنامه کيهان) بود چه می کرد. پاسخش اين است: "می نوشتيم به قدر مقدور اما در زندان به اين انديشه بودم که اگر ما نسلی باشيم که به اندازه سر سوزنی در خشونت ها و تندی ها و بی عدالتی ها و حاکميت استبداد سهم داشته باشيم بايد در برابر تاريخ و مردم پوزش خواه باشيم چرا که اين ها همه به نام حکومت دينی شده است و ما دينداران و دين باوران را اگر نه مستقيم، در آن سهمی به اندازه است."

تصوير او از جمهوری اسلامی در بيست و پنجمين سالگردش اين است "ما در مجموع از شعارهای اول انقلاب فاصله گرفته ايم و به بعض آنها نه تنها عمل نکرديم بلکه پسرفتی هم درکارها افتاد. من کارنامه دولت های بعد از انقلاب را در تحقق آرمان های مردمی اول ضعيف می دانم."