ایران و عربستان در دوره ملک عبدالله؛ بهبود ناتمام

مرگ ملک عبدالله، موجب به وجود آمدن سوال‌هایی در مورد آینده روابط ایران با عربستان شده است. ملک عبدالله که عملا از سال ۱۹۹۵ اداره کشورش را بر عهده داشت و از سال ۲۰۰۵ به طور رسمی به عنوان پادشاه عربستان شناخته شد، یکی از چهره‌های کلیدی و موثر در بهبود رابطه با ایران بود.

ایران و عربستان که در دوران معاصر به عنوان دو رقیب دیرینه در منطقه خلیج فارس شناخته می‌شوند، پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ در ایران، روابط خصمانه‌ای با هم پیدا کردند. اما این روابط همیشه در یک سطح باقی نماند و تغییرات فراوانی داشت.

هر چند تا نیمه قرن بیستم این کشور مصر بود که عملا رهبری فکری و مذهبی کشورهای مسلمان ـ به ویژه جهان سنی مذهب ـ را بر عهده داشت اما با تبدیل شدن عربستان سعودی به یک قدرت اقتصادی، پادشاهان شبه‌جزیره، نفوذ این کشور در معادلات قدرت را در میان کشورهای عرب و اسلامی توسعه دادند.

به این ترتیب از ابتدای دهه ۱۹۸۰ میلادی، ایران در یک سوی خلیج فارس مدعی رهبری مسلمانان جهان شد و عربستان در سوی دیگر. حمایت عربستان از کشور عراق در زمان جنگ این کشور با ایران، روابط دو کشور را تیره‌تر از قبل کرد.

رویدادهای مرتبط با تظاهرات "برائت از مشرکان" در مراسم حج سال ۱۳۶۶ (۱۹۸۷) این روابط تیره و تار را به جایی رساند که هر دو کشور، سفارتخانه‌های خود را تعطیل کردند و عملا روابط سیاسی ایران و عربستان به حالت تعلیق درآمد.

در این سال سعودی ها اعلام کرده بودند که مانع برگزاری تظاهرات زائران ایرانی در مکه به هر وسیله ای خواهند شد. سرپرست حجاج ایرانی این هشدار را چندان جدی نگرفت و زائران ایرانی را طبق سال های پیش از آن، به تظاهرات خیابانی در شهر مکه فراخواند. نیروهای امنیتی سعودی که از قبل دستورات لازم را گرفته بودند، به مجرد آغاز تظاهرات زائران ایرانی آنان را مورد حمله قرار دادند. در جریان این حمله صدها تن کشته و هزاران تن زخمی شدند.

آیت الله خمینی رهبر وقت جمهوری اسلامی در پیامی درباره این وقایع گفته بود "اگر از صدام بگذریم، اگر مسأله قدس را فراموش کنیم، اگر از جنایت های آمریکا بگذریم از آل سعود نخواهیم گذشت. ان‌شاالله اندوه دلمان را را در وقت مناسب با انتقام از آمریکا و آل سعود برطرف خواهیم کرد و داغ و حسرت حلاوت این جنایت بزرگ را بر دلشان خواهیم گذاشت و با برپایی جشن پیروزی حق بر جنود کفر و نفاق و ازادی کعبه از دست نا اهلان و نامحرمان به مسجد الحرام وارد خواهیم شد."

در سایه تاریک این فراز و فرودهای سیاسی بود که دو چهره قدرتمند از هر دو کشور اولین تلاش‌ها برای ایجاد روابط بهتر را آغاز کردند. این دو نفر، ملک عبدالله و اکبر هاشمی رفسنجانی بودند.

شاید در نگاه اول به نظر برسد که کشور ایران به دلیل نفوذش در میان شیعیان نیازی به همراهی با عربستان سعودی یا برقرار کردن رابطه‌ای خوب با این کشور ندارد. البته برخی از سیاستمدران ایرانی هنوز هم به چنین باوری اعتقاد دارند اما رویدادهای سیاسی سه دهه گذشته نشان داد که دو کشور همسایه در دو سوی خلیج فارس نمی‌توانند لزوم همکاری با یگدیگر را دائما نادیده بگیرند.

خاطرات منوچهر متکی، وزیر پیشین امور خارجه ایران، گوشه ای از این ملاحظات را نشان می دهد. او در وب‌سایت شخصی خود در مورد زمانی نوشته است که ایران تصمیم گرفت کنفرانس سران کشورهای اسلامی را میزبانی کند. او با جزئیات به تشریح دیدار مقام های سیاسی ایران و عربستان در آن زمان پرداخته است.

آقای متکی در سال ۱۳۷۰ حامل پیامی برای پادشاه وقت عربستان ـ ملک فهد ـ از سوی هاشمی رفسنجانی بود. آنچه متکی از آن دیدار روایت می‌کند، تصویری است که تا حدودی جایگاه عربستان را برای سیاستمداران ایرانی مشخصی می‌کند.

متکی می‌نویسد: "به ملک فهد که به سختی نشست و برخاست می‌کرد، سلام‌های آقای هاشمی رئیس جمهور را ابلاغ و اضافه کردم ایشان بنای میزبانی از برادرانشان، روسای کشورهای اسلامی در قالب برگزاری نشست سران کنفرانس اسلامی در ایران را دارند و به من ماموریت دادند که قبل از طرح با سران دیگر کشورها، نظر جنابعالی و حضورتان را در این اجلاس جویا شود [شوم]. ملک فهد گفت «شیی جید» (چیز خوبی است)."

وقتی که روابط دو کشور بهبود پیدا کرد، هاشمی رفسنجانی و جانشین ملک فهد که همان ملک عبدالله بود، در نامه‌نگاری‌هایی که با هم داشتند یکدیگر را "برادر" یا «سرمایه‌ای برای جهان اسلام»‌ خطاب می‌کردند.

هاشمی رفسنجانی در دورانی که سمت ریاست جمهوری ایران را بر عهده داشت، تلاش‌های فراوانی برای نزدیکتر شدن روابط این کشور و عربستان انجام داد که این تلاش‌ها با دوران قدرت گرفتن ملک عبدالله همزمان بود. به همین دلیل این دو چهره به عنوان عوامل اصلی بهبود روابط دو همسایه در دو سوی خلیج تبدیل شدند.

روابط هاشمی و ملک عبدالله از زمان دیدار این دو چهره در سنگال و پس از آن در حاشیه اجلاس کنفرانس اسلامی در پاکستان آغاز شد و روابط سیاسی دو کشور را گرم‌تر از گذشته کرد.

به غیر از روابط سیاسی ایران و عربستان، هاشمی و ملک عبدالله روابط خود را از سطح دیدارهای سیاسی صرف فراتر بردند. چنانکه عفت مرعشی، همسر آقای هاشمی رفسنجانی، در گفت‌وگویی با خبرگزاری پانا در سال ۱۳۹۱ از حضورش در میهمانی همسر ملک عبدالله در عربستان سعودی و رفتن ملک عبدالله به خانه هاشمی در تهران گفت.

این ارتباط حتی پس از آنکه هاشمی دیگر مقام ریاست جمهوری را بر عهده نداشت هم ادامه پیدا کرد. در سال ۱۳۸۷، زمانی که با به قدرت رسیدن محمود احمدی‌نژاد، روابط با با عربستان سعودی یکبار دیگر آرام آرام به سمت تیره شدن می‌رفت، ملک عبدالله از هاشمی رفسنجانی دعوت کرد تا برای شرکت در کنفرانس بین‌المللی گفت‌وگوی اسلامی عازم عربستان شود.

استقبال از هاشمی رفسنجانی در این سفر به شکلی بود که از او به عنوان میهمان ویژه کنفرانس یاد شد و او حتی داخل باغ فدک شد که اتفاقی تاریخی به شمار می‌آمد. حتی سال گذشته که حکومت عربستان برای یکی از سران مذهبی و مخالفان شیعه در این کشور حکم اعدام صادر کرد، این نامه هاشمی رفسنجانی به ملک عبدالله بود که مانع از اجرای آن حکم شد. هاشمی همچنین با به قدرت رسیدن حسن روحانی در ایران، آمادگی خود را برای ترمیم روابط دو کشور اعلام کرد.

او در آذر ۱۳۹۲ در گفت‌وگو با روزنامه فایننشال تایمز گفت که ملک عبدالله از او برای شرکت در مراسم حج دعوت کرده بود و او در صورت اتفاق نظر بین سیاستمداران ایرانی آماده است که نقش میانجی را در روابط دو کشور بر عهده بگیرد.

هر چند از هاشمی به عنوان معمار اولیه روابط دو کشور یاد می‌شود، اما گرم‌ترین دوران روابط بین دو کشور به زمان ریاست جمهوری محمد خاتمی مربوط می‌شود. در آن دوران بود که امیر عبدالله برای شرکت در اجلاس کنفرانس سران کشورهای اسلامی به ایران سفر کرد و پس از آن رئیس جمهوری ایران نیز در سفری رسمی عازم عربستان شد.

این همان سفری است که بر اساس روایت‌های غیر رسمی، پادشاه عربستان به رئیس جمهوری ایران در مورد وجود نقشه‌ای از سوی کشور آمریکا برای حمله به ایران خبر داد تا به این ترتیب حسن نیت کشورش را در برقراری ارتباط با ایران نشان دهد.

روابط ایران و عربستان در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی بهبود چشمگیری پیدا کرد به طوری که دو کشور وارد گفت و گو برای امضای توافق امنیتی شدند. حسن روحانی دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی و سعود الفیصل وزیر خارجه عربستان با حمایت محمد خاتمی و ملک عبدالله مسئول تنظیم این توافق شدند اما به دلیل تحولاتی که در راه بود این توافق هرگز صورت نهایی به خود نگرفت.

یکی از عواملی که رابطه ایران و عربستان را یکبار دیگر در سراشیبی قرار داد، برنامه هسته‌ای ایران و مطرح شدن آن در سطح بین‌المللی بود که رقیب دیرینه ایران را به این فکر انداخت که شاید در حال عقب افتادن از همسایه خود در شمال خلیج فارس باشد.

با این حال تا زمان به قدرت رسیدن محمود احمدی‌نژاد در ایران، ملک عبدالله روابط حسنه خود را با ایران حفظ کرد. با به قدرت رسیدن احمدی‌نژاد روابط سیاسی دو کشور تحت تاثیر رویدادهای منطقه‌ای و رقابت‌های سیاسی یکبار دیگر در محاق فرو رفت. سعودی ها در برابر پیروزی آقای احمدی نژاد ابتدا موضعی محتاطانه اتخاذ کرده بودند اما سیاست دولت وقت ایران درباره مساله فلسطین و اصرار محمود احمدی نژاد به بازگشت به شعارهای اولیه انقلاب، سعودی ها را نگران کرده بود.

خیزش‌های اجتماعی مسلمانان در کشورهای عربی، حمایت ایران از شیعیان بحرین و یمن، شروع جنگ داخلی در سوریه که به جنگ نیابتی بین کشورهای منطقه تبدیل شد و گسترش فعالیت‌های هسته‌ای ایران از عواملی بودند که در سال‌های پایانی حکومت ملک عبدالله روابط سیاسی عربستان و ایران را به سردی کشاند.

با وجود آنکه احمدی‌نژاد چندین بار به کشور عربستان سفر کرد اما در نهایت این سفرهای بی پاسخ ثمری برای بهبود روابط دو کشور نداشت.

انتخاب حسن روحانی به عنوان جانشین او، امیدهایی تازه را در دو سوی خلیج فارس برای بهبود روابط دو کشور به وجود آورد هرچند که در بیش از یک سال گذشته، تلاش های برای بهبود روابط ایران و عربستان نتیجه ای نداشته و علی رغم اعلام آمادگی مقام های بلندپایه ایرانی برای سفر به عربستان یا میزبانی از مقام های این کشور، تماس ها محدود به دیداری کوتاه میان وزرای خارجه دو کشور در نیویورک و سپس سفر چندساعته محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران برای تسلیت به سعودی ها پس از درگذشت ملک عبدلله ماند.