کارنامه محیط‌زیست دولت روحانی، از تلاش‌ها تا وعده‌ها

یک سال پیش بود که حسن روحانی سکان کشتی محیط‌زیست را به دست معصومه ابتکار داد. کسی که هشت سال در دوره اصلاحات نیز سمت معاونت رییس جمهور و ریاست سازمان محیط‌زیست را به عهده داشت و پس از آن به مدت هفت سال عضو شورای شهر تهران و رییس کمیته محیط‌زیست آن بود. این کارنامه برای طرفداران محیط‌زیست آن قدر جذابیت داشت که پس از هشت سال فشار بیشتر به منابع طبیعی و افزایش آلودگی‌ها از انتخاب او خوشحال شوند و امیدوار باشند وضعیت کمی بهبود می‌یابد. نگاهی به فعالیت‌های دولت یازدهم در یک سال گذشته نشان می‌دهد در حوزه محیط‌زیست چه دستاوردی داشته است.

تلاش‌های عملی و کاغذی

نه تنها بسیاری از مفاد زیست‌محیطی قانون برنامه چهارم توسعه در دوره احمدی‌نژاد به اجرا در نیامد که در این مدت با تعطیلی شورای‌عالی محیط‌زیست، تولید بنزین غیراستاندارد و افزایش آلودگی هوا، واگذاری مناطق حفاظت شده، تشدید بحران سراسری آب در اثر سو مدیریت، زمینه‌سازی برای بازگرداندن دام به جنگل‌ها و تلاش برای فروش پارک پردیسان زخم‌هایی بود بر پیکر محیط‌زیست شکننده ایران. در یک سال گذشته بخش عمده‌ای از فعالیت‌های معصومه ابتکار و تیمش صرف ترمیم آن زخم‌های پیشین شد، از جمله راه‌اندازی کمیته احیای دریاچه ارومیه و تشکیل صندوق محیط‌زیست (که اساسنامه آن در سال ۱۳۸۴ به تصویب مجلس رسیده بود)، لغو فروش پارک پردیسان و حذف بنزین پتروشیمی از چرخه تولید. مانند بسیاری از دولت‌های پیشین، فعالیت‌های دیگری نیز در این مدت انجام شد؛ نظیر افتتاح مرکز پالایش آلاینده‌های زیست‌محیطی مشهد و بوشهر، و نیز افتتاح مدرسه سبز در قزوین.

با این حال برخی از تلاش‌های زیست‌محیطی دولت یازدهم نه در حوزه عمل که بر روی کاغذ بوده است. به عنوان مثال: لایحه هوای پاک، امضای تفاهم‌نامه مسیر سبز-ساحل پاک بین سازمان محیط‌زیست و شش استاندار و نیز امضای تفاهم‌نامه با عراق برای حل مشکل ریزگردها (این اقدام پیش‌تر نیز توسط فاطمه‌واعظ جوادی، رییس سازمان محیط‌زیست در دولت نهم انجام شده بود).

اقدام‌های نمایشی

در میان فعالیت‌های انجام شده توسط سازمان محیط‌زیست در یک سال گذشته اقدام‌های نمادین و عامه‌پسند نیز جایگاهی ویژه داشتند. نمونه این فعالیت‌ها طرح یوزپلنگ آسیایی بر روی پیراهن تیم ملی، "زیست‌توپ" و "بشقاب سبز" است. اقدام‌هایی که فقط جلب نظر می‌کند بدون آن که در کوتاه مدت و در حوزه عمل درمانی برای وضعیت محیط‌زیست ایران باشند.

طرح مناقشه‌برانگیز یوزآسیایی روی پیراهن تیم ملی مدت‌ها موضوع داغ رسانه‌های ورزشی و غیرورزشی بود. طراحان و مدافعان این ایده در مصاحبه‌های گوناگون اعلام کردند که گرچه طرح توافق شده با آنچه به اجر در آمد متفاوت بود اما آنان به هدف‌شان که جلب نظر مردم بود رسیده‌اند. در آستانه عزیمت تیم ملی به برزیل، معصومه ابتکار زیست‌توپ را به جواد نکونام کاپیتان تیم سپرد تا سفیر ایرانیان دوستدار طبیعت و محیط‌زیست باشد. قرار بود این توپ به لیونل مسی داده شود و به عنوان اقدامی نمایشی یادآوری کند که ۳۲ کشور شرکت‌کننده در جام جهانی ۲۰۱۴ هر کدام دست‌کم یک گونه در معرض انقراض دارند. انتظار علاقمندان به سرنوشت زیست‌توپ بی‌نتیجه بود زیرا به دست مسی نرسید و خبری نیز از برزیل در این‌باره مخابره نشد.

"بشقاب سبز" را سازمانی مردم‌نهاد با هدف کاهش تخریب و حفاظت از محیط‌زیست پیشنهاد داد و دو هفته بعد سازمان محیط‌زیست از ابلاغ این طرح به ۳۱ اداره خود در سراسر کشور خبر داد. این پیشنهاد جایگزین کردن غذای گیاهی به جای غذای گوشتی در سازمان محیط‌زیست بود. بدین‌ترتیب کارمندان این سازمان در سراسر ایران هفته‌ای دو بار غذای گیاهی خواهند خورد. گرچه این طرح مشکلات محیط‌زیستی ایران را حل نمی‌کند اما اقدامی نمادین است برای ترویج فرهنگ حفاظت از زمین از طریق تغییر عادات روزمره.

وعده‌های دل‌ ربا

بسیاری از وعده‌هایی که در دولت یازدهم داده شده است هوش‌ربا و اغواکننده‌اند. به عنوان مثال معاون رییس جمهوری و رییس سازمان محیط‌زیست اعلام کرد که دولت "تدبیر و امید" پرداختن به "اقتصاد سبز" را در دستور کار خود قرار داده و براساس آن، فعالیت‌ها با محوریت کمک به محیط زیست انجام خواهد شد. معصومه ابتکار در سخنان خود در نشست مشترک با وزیر و مدیران ارشد وزارت صنعت، معدن و تجارت گفته است هرگونه تولید و کارآفرینی باید با این رویکرد انجام گیرد. او در این ارتباط اما از نحوه اجرایی شدن اقتصاد سبز و جزییات آن سخنی به میان نیاورده است.

راه اندازی شعبه‌های ویژه قضایی برای رسیدگی به جرایم زیست‌محیطی از جمله وعده‌های دیگری است که معاون رییس جمهور و رییس سازمان محیط‌زیست از آن سخن به میان آورده است. به گفته او "تعامل خوبی" با قوه قضاییه برای ایجاد شعب ویژه زیست‌محیطی به وجود آمده و بر اثر این تعامل شعب تخصصی رسیدگی به جرایم زیست محیطی راه‌اندازی خواهد شد.

خروج جاده از پارک ملی گلستان از دیگر وعده‌های رییس دستگاه محیط‌زیست کشور است. قرار بود این جاده در سال ۱۳۵۴ و پس از تایید محمدرضا شاه پهلوی از نخستین پارک ملی ایران خارج شود. اما بعد از گذشت ۳۹ سال همچنان آن طرح عملی نشده است. گذر جاده از قلب پارک ملی گلستان هم تصادفات جاده‌ای حیات‌وحش با خودروها را رقم می‌زند (که بر اثر آن خسارات جانی و مالی مسافران را در بردارد) و هم حضور مسافران و گاه بی‌توجهی آنان باعث می‌شود آتش به جان پارک گلستان بیافتد. این پارک که نام آن در فهرست جهانی یونسکو ثبت است بارها در آتش سوخته و بخش‌های وسیعی از آن به خاکستر بدل شده است.

از وعده‌های دیگر رییس سازمان محیط‌زیست، گسترش مناطق حفاظت شده و مقابله با تغییر کاربری‌ها اراضی است. در حالی که سازمان تحت امر او از کمبود شدید نیروی محیط‌بانی برای حفاظت از عرصه‌های طبیعی موجود رنج می‌برد اعلام کرده که تنها از این طریق می‌توان از سو استفاده‌های بسیاری در عرصه تصرف زمین، از بین بردن جنگل‌ها و تالاب‌ها جلوگیری کرد. به گفته او بین سازمان محیط‌زیست، قوه قضائیه و نیروهای مسلح تعامل زیادی وجود دارد و کارگروه مشترکی بین سازمان محیط‌زیست و نیروهای مسلح ایجاد شده است.

"ممنوعیت بهره‌برداری از جنگل‌های سالم"، پیشنهادی است که به گفته ابتکار به زودی عملی خواهد شد. او به جزییات این طرح نپرداخته و فقط به همکاری با سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، اقدامات کارشناسی و اجرای مصوبات شورای‌عالی محیط‌زیست خبر داده است.

واقعیت‌های موجود

بسیاری از وقایع تلخ زیست‌محیطی محصول تخریب یک‌روزه نیست که بتوان آن را در کوتاه مدت درمان کرد. اما نگاهی به کارنامه یک ساله محیط‌زیست دولت یازدهم نشان می‌دهد نه تنها تغییر مثبت و محسوسی در وضعیت دریاچه ارومیه و هامون و بختگان و سایر تالاب‌ها ایجاد نشده که وضعیت آلودگی‌هوای شهرها، مدیریت زباله، تصفیه فاضلاب، هجوم ریزگردها (با منشا محلی یا فرامرزی)، مبارزه با خشکسالی، مشکلات و نابه‌سامانی‌های محیط‌بانان، جنگل‌تراشی و بیابان‌زایی بهبود چشمگیری نداشته است. به علاوه فجایع زیست‌محیطی همچون گذشته ادامه دارد، از جمله: آتش‌سوزی پارک ملی گلستان در اسفندماه سال گذشته و مرداد امسال، شکار و صید غیرمجاز تقریبا در همه استان‌ها، وجود دام بیش از ظرفیت مراتع، تغییر کاربری اراضی حفاظت شده، مرگ بیش از دو میلیون ماهی در دریاچه سد فشافویه بر اثر ورود فاضلاب خام شهرک واوان.

از سوی دیگر، سازمان محیط‌زیست در جذب منتقدان و منفعل کردن آنها موفق بوده است. به عنوان مثال یک چهره‌ای که پیوسته از سیاست‌های زیست‌محیطی دولت‌های نهم و دهم انتقاد می‌کرد با دریافت سمت دولتی و این روزها در برابر تخریب‌های سازمان‌یافته کمتر لب به انتقاد می‌گشاید.

در مقایسه با دولت‌های پیشین، کابینه یازدهم نقطه قوت دیگری نیز دارد و آن اقرار به بهره‌کشی بیش از حد از طبیعت و سو مدیریت در حوزه محیط‌زیست است. حسن روحانی در سخنرانی خود به مناسبت روز جهانی محیط‌زیست ضمن اعتراف به وجود سو مدیریت در سال‌های گذشته، اذعان کرد که دولت قادر نیست مشکلات زیست‌محیطی را به تنهایی حل کند. همچنین شماری از مدیران و مشاوران دولتی نظیر عیسی کلانتری، مشاور رییس جمهور، حمید چیت‌چیان، وزیر نیرو و یا رضا مکنون نایب رییس کمیته ملی توسعه پایدار سو مدیریت منابع آب به ویژه در بخش کشاورزی را عامل کمبود آب و تشدید خشکسالی در سال‌های آتی اعلام کرده‌اند. اما اعتراف به کم‌کاری و سو مدیریت، درمانی برای پیکر زخم خورده محیط‌زیست ایران نخواهد بود. با این که اقدامات نمادین و مصوبات روی کاغذ در یک ساله اخیر چشمگیر بوده‌اند آیا می‌توان کارنامه دولت یازدهم را در حوزه عمل مثبت ارزیابی کرد؟