انتخابات ۱۴۰۰؛ مناظره اقتصادی بدون اشاره به ابر بحران‌ها

تشبیه مناظره اقتصادی نامزدهای رقابت انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۴۰۰ به یکی از "شهرآوردهای" کم کیفیت اما پرحاشیه این سال‌ها می‌تواند دقیق‌ترین تشبیه و توصیف باشد. مناظره‌ای که به لحاظ کیفیت مباحث اقتصادی مطرح شده نازل بود، گاهی حرف درستی یا پرسش به جایی مطرح می‌شد که پیگیری نمی‌شد و سر آخر طعنه‌ها و کنایه‌ها یا حتی حمله و تهاجم‌هایی که اگرچه برای بیننده جذابیتی گذرا به دنبال داشت اما چیزی به عمق مباحث یا ارتقای کیفیت مناظره نیفزود، تو گویی همان شهرآوردهای همیشه مساوی همراه با دعوا و اخراجی که لذتی فوتبالی به دنبال نداشت اگرچه برای تیفوسی‌های سرخ‌آبی همان مشت و دعواها تا سالها بعد خاطره‌ای مبهم شده‌اند برای کری خوانی هایشان.

بازیگردان ناشی

بخشی از آشفتگی در مناظره اقتصادی شنبه عصر را البته باید در اشتباه فاحش طراحان مناظره در صداوسیما جست‌وجو کرد. طرح پرسش‌هایی متفاوت از نامزدها بدون تقابل دادن دیدگاه سایرین درباره موضوع طرح شده به این انجامید که هر نامزد حرفی مربوط یا نامربوط بگوید، بی‌آنکه ملزم به صغری کبری چیدنی منطقی برای حرف خود باشد یا اینکه زمان به دست آورده را مهلت و فرصت فراهمی برای انتقاد از دولت یا تهدید این و آن کنند.

مدل متفاوت مناظره نامزدهای این دوره انتخابات اجازه نداد تا مناظره به معنای طرح شدن نظر نامزدها درباره یک پدیده اقتصادی و نحوه مواجهه آنها با پدیده، راه برون رفت از بحران یا مسیر تحقق و دستیابی به شرایط مطلوب، قابل ارزیابی و راستی آزمایی باشد.

از آن پیشینی‌تر حتی دیدگاه کلی و کلان نامزدهای این رقابت در مقوله اقتصاد معرفی و واکاوی نشد تا مخاطب بداند در مواجهه هر نامزدی با عوارض و مشکلات اقتصادی انتظار چه رویکردی را داشته باشد و یا با علم و آگاهی از منظومه فکری نامزدها حتی از قبل بتواند حدس بزند که هر کدام از آقایان نامزد در این مورد خاص از چه زاویه‌ای به موضوع می‌نگرد و از چه مسیری برای حل و فصل معضل ورود خواهد کرد.

تناقض‌های فکری

به طور مثال اگر معضل تورم دو رقمی، افت شدید رشد اقتصادی یا دیگر پدیده‌ها و عوارض اقتصادی این روزها موضوع بحث هر هفت نامزد می‌شد و نظرات آنها برای عبور از تورم دو رقمی یا رسیدن به رشد اقتصادی مطلوب بیان شده و با نقد شش نامزد دیگر مواجه می‌شد، عملیاتی بودن راهکارها و حتی تناقض‌های فکری احتمالی نامزدها پیرامون موضوعات اقتصادی آشکارتر می‌شد.

در حال حاضر همه نامزدها به دنبال کاهش نرخ تورم هستند، به رشد نقدینگی انتقاد دارند و کسری بودجه دولت را مذموم می‌دانند و از بزرگی دولت می‌نالند به تصدی‌گری دولت حمله می‌کنند و البته همزمان با وعده چند برابر کردن یارانه‌ها، تعهد ساخت سالانه یک میلیون و حتی بیشتر مسکن، طراحی صندوق‌هایی برای اعطای تسهیلات افسانه‌ای به افراد، نقش دولت را پررنگ‌تر، بار دولت را سنگین‌تر، نقدینگی را فزون‌تر و در نتیجه تورم را طغیانگر تر از اکنون می‌خواهند، اما این تناقض‌های آشکار و بیشتر از اینها در مناظره اقتصادی شنبه عصر تهران، محلی از اعراب نداشتند.

بحران غیبت ابربحران‌ها

ناگفته‌ها و غایب‌های نخستین مناظره نامزدهای انتخابت ریاست‌جمهوری سیزدهم محدود به این‌ها نبود. به طور منطقی و عقلانی مناظره اقتصادی نامزدهای ریاست‌جمهوری می‌بایست پیرامون مهم‌ترین موضوعات شکل می‌گرفت.

وقتی قرار است یکی از این هفت نفر در چهار سال‌ آینده ریاست بر قوه مجریه را برعهده بگیرد اما در مناظره اقتصادی بین آنها حتی از «ابر بحران‌»های حوزه اقتصاد نامی به میان نیامد و راهکارهای آنها برای گذر از این بحران‌ها، شنیده نشد، مخاطب با چه دستاویز، بهانه یا توجیه و برهانی باید خود را به حضور پای صندوق رای مجاب کرده و یکی از آقایان را برگزیند؟

«بحران آب و محیط زیست»، «بحران صندوق‌های بازنشستگی»، «بحران ساختار مالی و بودجه دولت»، «بحران ناترازی و مسائل نظام بانکی»، «بحران اشتغال و بیکاری» و «بحران رشد اقتصادی» فقط شماری از ابربحران‌هایی است که در سال‌های آتی به نقطه بی‌بازگشت می رسند و در مناظره نامزدهای انتخابات درباره برخی از آنها مطلقا کلمه ای بیان نشد و در مورد برخی از این بحران‌ها به گفتن نقد یا مویه و گلایه‌ای بسنده شد، حال آنکه به طور منطقی و معقول بخش عمده مناظره باید به بحث و جدل آن هفت نفر بر سر چگونگی گذر سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر از این بحران‌ها می‌گذشت.

تحریمِ تحریم

صرف نظر از این ابربحران‌ها که می توان به فهرست آن بحران‌هایی دیگر را افزود، در مناظره اقتصادی شنبه عصر دو مساله مهم که در چند سال اخیر بزرگترین آثار و تبعات را بر اقتصاد ایران به جا گذاشته و همچنان این پیامدها و عوارض ادامه دارد، از غایبان بزرگ بودند، یکی تحریم و دیگری کرونا.

اینکه امروزه بخش عمده‌ای از مسائل و مصائب اقتصادی ایران از گذر سیاست خارجی و مدل روابط ایران با جهان بیرون و پیرامون عارض شده، انکار نشدنی است، بدون ورود به اینکه عامل یا مقصر تحریم کیست؟ و حق با کدام سوی این ماجراست؟ بازنده و قربانی تحریم، بدون تردید اقتصاد ایران است.

بدون حذف عامل نااطمینانی و عدم قطعیت تحریم‌ها در اقتصاد ایران، بدون گشوده شدن گره قرار گرفتن در زنجیره تولید و ارزش جهانی و بی مراوده با اقتصاد جهانی و جست‌وجوی بازارهای صادراتی و تامین منابع اولیه تولید، فناوری و تکنولوژی کارآمد تولید و سرمایه‌گذار خارجی، صحبت بر سر دیگر مباحث اقتصادی راه به جایی نمی برد.

شاید سخنان روز ششم خرداد آیت‌الله خامنه‌ای برای نمایندگان مجلس که در آن تلویحا نامزدها را از ورود به موضوع سیاست خارجی باز داشت، عامل اصلی این سکوت درباره مهم‌ترین عامل اثرگذار بر اقتصاد به حساب آید.

غایب‌های همیشه حاضر

از دیگر سو اقتصادهای بزرگ جهان که در گذر از بحران کرونا بسیار جلوتر از ایران هستند به این می‌اندیشند که پیامدهای کرونا تا سالها گریبانگیر آنها خواهد بود و باید همچنان درباره بسته‌های سیاستی خاص عبور از این بحران فکر کنند.

با این حال در نخستین مناظره نامزدهای رقابت‌ انتخابات ریاست‌جهوری ایران مطلقا درباره گذر از بحران کرونا و مقابله با پیامدهای دامنه‌دار اقتصادی آن سخنی به میان نیامد.

مسائل و مصائب اقتصادی ایران پرشمار است، اقتصاد ایران درگیر تله‌های خودساخته متعددی است، حضور نهادهای شبه دولتی وابسته به نهادهای صاحب قدرت در اقتصاد راه را بر رقبای خصوصی مسدود کرده است. دست و پای این نهادها و بنیادها چنان در اقتصاد ایران گسترده شده که راه گریزی از آنها نیست. اختیارات نامحدود بدون پاسخگویی این بخش تازه وارد اقتصاد سهمی در حد یک کنایه عبدالناصر همتی به سعید جلیلی در مناظره داشت که به او گفت: «شما و دوستان‌تان و شرکت‌ها و نهادهای‌تان پای خود را از اقتصاد بیرون بکشید مطمئن باشید اقتصاد درست می‌شود.»

راه دشوار اما سرراست

راه بهبود اقتصاد دشوار اما سرراست است؛ موضوع اشتغال، تورم، معیشت و دیگر نابسامانی‌های اقتصادی از مسیر رشد تولید می‌گذرد، برای تحقق رشد اقتصادی و تولید ثروت، اطمینان از آینده و ثبات نسبی، تامین سرمایه‌های سه‌گانه سرمایه فیزیکی، سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی و فراهم آوردن بازارهای صادراتی و راهیابی اقتصاد ایران به چرخه اقتصاد جهانی پیش شرط‌ها و الزامات این رشد به حساب می‌آیند و این همه باید از گذر تغییرات اساسی در سیاست داخلی و خارجی مهیا شوند، عرصه‌ای که روسای جمهوری را راهی به آن نیست و باید در سطح رهبر جمهوری اسلامی برای آن تعیین تکلیف کند.

رهبر جمهوری اسلامی در همان سخنانش در جمع نمایندگان مجلس مسئله مردم را «بیکاری جوانان، معیشت طبقات ضعیف و مافیای واردات» دانست که به گفته او کمر تولید را می‌شکند و جوانان مبتکر و با انگیزه را مأیوس و کشاورزان زحمتکش را بیچاره می‌کند.

اما مسیر بهبود معیشت و رفع بیکاری موردنظر آیت‌الله خامنه‌ای نیز راهی جر همین راه دشوار اما سرراست نیست، اگر اقتصاد اولویت رهبر جمهوری اسلامی باشد مسیر این توجه مشخص است، در غیر اینصورت شهرآوردهای بی‌کیفیت اما پرحاشیه بیشتر ملال‌آورند تا اینکه چیزی به لذت یا ارزش‌های فوتبالی اضافه کنند، اگر تعصب‌های رنگی بین فوتبال‌دوستان آنها را وا می‌دارد که همچنان سکوها را برای دیدن فوتبالی بی‌کیفیت اما پر از هیجان حاشیه‌ها پرکنند، اقتصادی‌ها ترجیح می‌دهند سرمایه‌هایشان را در زمین‌های جذاب تر به کار گیرند و حتی تماشاچی چنین بازی‌های بی‌کیفیتی نباشند.