آلودگی هوای تهران؛ آیا مصرف مازوت در نیروگاه‌ها باعث افزایش آلودگی شده است؟

تشدید آلودگی هوای تهران و سایر کلانشهرهای ایران در هفته‌های اخیر با اظهارات ضد و نقیض مقامات دولتی درباره افزایش استفاده از "مازوت" در نیروگاه‌ها و صنایع همزمان شده است. اما آیا مصرف این نوع سوخت نقشی تعیین‌کننده در آلودگی هوای تهران دارد؟

چه کسی پای مازوت را به میان کشید؟

در یکی دو دهه اخیر، هوای تهران و سایر شهرهای بزرگ ایران در ماه‌های آذر و دی همواره با آلودگی بیشتری نسبت به سایر ماه‌های سال مواجه بوده است؛ ظاهرا به دلیل بروز پدیده "وارونگی" که موجب تجمع آلاینده‌ها در ارتفاع نزدیک زمین می‌شود. امسال هم این اتفاق رخ داد، ولی این بار نقل قول یک عضو شورای شهر تهران از رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، شائبه‌ای جدید در افکار عمومی ایجاد کرد: عامل تشدید آلودگی هوا، افزایش مصرف مازوت است.

مازوت یا نفت کوره، سوختی کم‌کیفیت است که در مراحل پایانی پالایش نفت‌خام به دست می‌آید و نسبت به سایر فرآورده‌های اصلی حاصل از پالایش نفت، ارزش اقتصادی پایین‌تری دارد.

سی‌ام آذرماه، زهرا نژادبهرام در جلسه شورای شهر تهران به نقل از رئیس سازمان محیط زیست گفت: "چون ظرفیت پالایشگاه‌ها از مازوت پر شده و به واسطه تحریم‌های بین‌المللی کسی خریدارشان نیست، مجبور هستیم تن بدهیم به اینکه مازوت را در شهرها بسوزانند."

در پی این اظهار نظر و چند موضع‌گیری مشابه از سوی مقامات دولتی و غیردولتی، کاربران شبکه‌های اجتماعی با هشتگ‌های #داریم_خفه_میشیم و #مازوت_نسوزانید توجهات بیشتری را به ماجرا جلب کردند.

چند روز بعد، عیسی کلانتری، رئیس سازمان محیط زیست در یک مصاحبه موضع خود را این گونه توضیح داد: "روزی ۴۰۰ یا ۵۰۰ هزار بشکه مازوت تولید می‌شود و این مازوت یا باید صادر یا مصرف شود؛ اگر انبارها پر شود یا باید پالایشگاه تعطیل شود یا باید آن را مثلا در بیابانی یا جایی بریزند. چون نمی‌توانند پالایشگاه را تعطیل کنند، این مازوت را به صنایع سنگین می‌دهند و آلایندگی ایجاد می‌کنند."

همزمان با این تحولات، قطعی اعلام‌نشده برق در برخی مناطق تهران و دیگر شهرها، کاهش گازرسانی به نیروگاه‌های تولید برق را علنی کرد. از جمله در قم که پس از قطعی موقت برق در روز ۱۳ دی‌ماه، شرکت توزیع نیروی برق اطلاعیه‌ای صادر کرد و گفت دلیل "اعمال خاموشی‌ها ظاهرا کمبود گاز در نیروگاه‌ها به علت افزایش مصرف در کشور بوده که از طریق مرکز دیسپاچینگ ملی انجام شده است." مصطفی رجبی مشهدی، سخنگوی صنعت برق ایران هم درباره "احتمال تکرار قطعی برق" در تهران گفت این مساله "به رفتار مشترکان بستگی دارد و دور از ذهن نیست."

روشن بود که گاز کافی به نیروگاه‌ها نمی‌رسد و نتیجه آن یا وقفه در تولید برق خواهد بود، یا استفاده از سوخت‌های جایگزین: گازوئیل و مازوت.

وزیر نفت: مجبوریم مازوت بسوزانیم، ولی نه همه‌جا

در نشست "مدیریت مصرف سوخت زمستانی کشور" که ۱۴ دی‌ماه با حضور وزرای نفت و نیرو در تهران برگزار شد، وزیر نفت صراحتا گفت "مایل نیستیم مازوت مصرف شود، اما چاره‌ای نداریم." بیژن زنگنه توضیح داد که "گازوئیل در حداکثر ممکن تحویل می‌شود و بیشتر از این دیگر امکانش وجود ندارد." ظاهرا یعنی وزارت نفت دیگر نه گاز اضافه‌ای دارد که به نیروگاه‌های تولید برق بدهد و نه گازوئیل بیشتری؛ تنها گزینه موجود مازوت است و انتخاب اینکه نیروگاه‌ها مازوت بسوزانند یا نه، بر عهده وزارت نیرو است.

زنگنه روز بعد هم در مصاحبه‌ای بدون نام بردن از کلانتری، مواضع او را "بسیار غیرعلمی، غیرکارشناسی، احساساتی و از سر ناآگاهی و ناآشنایی به صنعت نفت" خواند. وزیر نفت ایران گفت "هیچ محدودیتی" برای صادرات مازوت وجود ندارد، چون مصرف آن در نیروگاه‌های تولید برق جهان بسیار معمول است: "روزانه ۴.۵ میلیارد لیتر مازوت در نیروگاه‌های دنیا مصرف می‌شود." او در عین حال تلاش کرد بحث بر سر مصرف مازوت را، دست‌کم در تهران، مختومه اعلام کند: "می‌گویند مازوت تهران را خفه کرده؛ اصلا در نیروگاه‌های اطراف تهران مازوت مصرف نمی‌شود. در هیچ‌کدام از نیروگاه‌های استان‌های تهران، البرز، قم و اصفهان مازوت مصرف نمی‌شود."

آمار تولید و مصرف مازوت چه می‌گوید؟

یکی از اختلافات اصلی رئیس سازمان محیط زیست و وزیر نفت بر سر حجم تولید و مصرف مازوت در داخل کشور است. آقای کلانتری از مازاد بودن مازوت تولیدی در پالایشگاه‌های ایران سخن گفته و آقای زنگنه گفته در ماه‌های گذشته تقریبا تمام مازوت تولیدی صادر شده است.

بررسی آمارهای شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران نشان می‌دهد از سال ۱۳۹۲ (سال آغاز به کار دولت حسن روحانی) استراتژی کاهش تولید و مصرف مازوت یا نفت کوره در دستور کار وزارت نفت بوده است. تا سال ۱۳۹۵ -ظرف چهار سال- میزان تولید نفت کوره از نزدیک ۸۰ میلیون لیتر در روز به حدود ۶۳ میلیون لیتر (کمتر از ۴۰۰ هزار بشکه) رسیده است. میزان مصرف داخلی مازوت هم با بیش از ۷۰ درصد کاهش، از حدود ۵۲ میلیون لیتر در روز تا آستانه ۱۴ میلیون لیتر پایین آمده و "نسبت مصرف داخلی به کل تولید" را به حدود ۲۲ درصد رسانده است. در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ نیز این نسبت کمابیش حفظ شده است.

شرکت پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، آمارهای تولید و مصرف این فرآورده‌ها در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ را در دسترس عموم قرار نداده؛ ولی برآوردها از افزایش دوباره مصرف داخلی مازوت در دو سال اخیر حکایت دارد و گفته می‌شود در نیمه نخست امسال نسبت مصرف داخلی مازوت به بالای ۳۰ درصد رسیده است. با این حال، حتی اگر فرض را بر تداوم روند تولید و مصرف نفت کوره طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷ بگذاریم، به نظر می‌رسد سخنان وزیر نفت درباره صادرات "تقریبا همه مازوت تولیدی ایران" در تابستان امسال از دقت کافی برخوردار نباشد؛ به ویژه با توجه به مشکلاتی که به دلیل تحریم‌های آمریکا بر سر راه صادرات نفت و فرآورده‌های نفتی ایران وجود داشته است.

آیا مازوت تنها مشکل تهران است؟

عیسی کلانتری عامل "بالای ۶۵ درصد" آلایندگی در فصل زمستان را خودروهای گازوئیل‌سوز و کارخانه‌هایی دانسته که مازوت مصرف می‌کنند.

آن‌گونه که مسئولان دولتی گفته‌اند، مازوت همچنان در اراک، قزوین، اهواز و مشهد مصرف می‌شود، اما در تهران و اصفهان نه. هرچند استاندار اصفهان هم از مردم "خواهش کرده" در مصرف گاز صرفه‌جویی کنند تا "ناچار به استفاده از سوخت مازوت در نیروگاه‌ها" نشوند.

چنانچه مازوت عامل اصلی آلودگی هوای تهران نباشد، متهم بعدی گازوئیل است. به گفته استاندار تهران "اگرچه هیچ صنعت و نیروگاهی از سوخت مازوت استفاده نمی‌کند، اما داده‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد نیروگاه‌ها و صنایع اطراف تهران از سوخت‌های غیراستاندارد استفاده می‌کنند."

سمیه رفیعی، رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس نیز پس از بازدید از "نیروگاه منتظر قائم کرج" گفته سوخت مصرفی این نیروگاه گازوئیلی است که "سولفور موجود در آن ۱۲۰ برابر بیشتر از حد مجاز برآورد می‌شود" بنابراین از نظر ایجاد آلودگی "تفاوت چندانی در مازوت‌سوزی یا مصرف این نوع گازوئیل وجود ندارد."

از سوی دیگر، کارشناسان محیط زیست -هم در سطح دولت و هم خارج از آن- می‌گویند مساله آلودگی هوای تهران در فصول سرد سال موضوع جدیدی نیست که بتوان آن را به افزایش موقت مصرف مازوت تقلیل داد. از جمله کاوه مدنی، پژوهشگر دانشگاه ییل و معاون پیشین سازمان محیط زیست که معتقد است چنین کاری "خیانت" به مردم است.

مصرف گاز و برق چرا زیاد شد؟

اگرچه رئیس سازمان محیط زیست گفته "قبول ندارم که می‌گویند کمبود گاز داریم"، وزیر نفت می‌گوید در بازه زمانی ابتدای آذر تا ۱۲ دی ماه، مصرف گاز خانگی در استان تهران ۱۵ درصد بیشتر از دوره مشابه پارسال بوده و متوسط مصرف کشور هم ۱۲ درصد رشد کرده است.

او گفته مصرف گاز خانگی "خیلی بالاتر از برآوردی بوده که ما داشتیم و این مصرف به این ترتیب اصلا قابل تامین نیست." با این حال، برخی کارشناسان اقتصادی می‌گویند رشد مصرف گاز به هیچ وجه غیرمنتظره نبوده و علت آن را می‌توان در سیاست‌های دولت یافت؛ به ویژه در حوزه قیمت‌گذاری که هزینه گاز خانگی را "بسیار پایین" تعیین کرده و "قیمت واقعی" آن را سال به سال کاهش داده است.

گزارش تورم آذرماه ۱۳۹۹ نشان می‌دهد زیرگروه "آب، برق و سوخت" تنها زیرگروه سبد تورمی مرکز آمار ایران است که همچنان تورم تک‌رقمی دارد: ۹.۵ درصد. حال آنکه میانگین رشد شاخص قیمت کالاها و خدمات مصرفی یا همان "تورم متوسط" در یک سال گذشته بیش از ۳۰ درصد بوده است. بدیهی است که این "کاهش قیمت نسبی" مشوق افزایش مصرف خواهد بود.

به علاوه، برخی اقتصاددانان هشدار داده‌اند که سیاست جدید دولت برای رایگان کردن برق خانگی حدود ۳۰ میلیون نفر از جمعیت کم‌مصرف -که به توصیه رهبر ایران به گاز و آب هم تسری پیدا کرده- با آنکه در ظاهر مشوق صرفه‌جویی است، می‌تواند به افزایش سرجمع مصرف انرژی در کشور بینجامد.

در شرایطی که به گفته مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، روزانه ۱۱ مرگ زودرس به دلیل آلودگی هوا در این شهر اتفاق می‌افتد، مشکل بتوان با حذف یا اضافه کردن یک عامل (مازوت) چیزی را تغییر داد. به نظر می‌رسد تا زمانی که ایران -با فاصله بسیار زیاد- بزرگ‌ترین پرداخت‌کننده یارانه انرژی در جهان است و "قیمت‌های نسبی" مشوق افزایش مصرف انواع سوخت هستند، روند فزاینده آلودگی هوای کلانشهرها با توصیه اخلاقی یا خواهش و تمنا تغییر نخواهد کرد؛ حتی اگر هر سال برنامه جدیدی برای "خودکفایی" رونمایی شود و رکوردی تازه در فرآوری گاز در پالایشگاه‌های ایران به ثبت برسد.