آیا بنزین در ایران ارزان است؟

"قیمت بنزین در کشورهای همسایه ایران، چند برابر است."

این جمله‌ آشنا در ایران است در بیش از دو دهه گذشته هر بار که قرار بوده قیمت حامل‌های انرژی و سوخت افزایش یابد، این جمله و جداول و اعداد و ارقام مقایسه قیمت هر لیتر بنزین و گازوئیل در ایران و دیگر کشورها منتشر شده تا افزایش قیمت یا آنطور که از سوی دولتی‌ها و مدافعان افزایش قیمت مرسوم است، "واقعی سازی قیمت‌ها" اجرایی شود.

این بار هم در این افزایش قیمت بنزین، این جمله آشنا گفته و شنیده شده است، اینکه قیمت بنزین در ایران بسیار ارزان است و همین عاملی است برای قاچاق سوخت به خارج از مرزها و البته "مصرف بی رویه" سوختی که ارزان به باک خودروها و موتورسیکلت‌ها، سرازیر می‌شود.

اما واقعا قیمت بنزین در ایران ارزان است؟ پاسخ بی شک مثبت است، ایران از جمله ارزان ترین کشورهای جهان از بابت قیمت بنزین و دیگر حامل های انرژی است.

مثلا قیمت بنزین در ترکیه کشور همسایه ایران، لیتری ۱.۲ دلار است که با احتساب برابری ۱۱۳۵۰ تومان برای هر دلار - میانگین قیمت دلار در بازار آزاد و بازار سنا-، به ۱۳ هزار و ۶۲۰ تومان بالغ می‌شود که عدد مطلوب حامیان افزایش قیمت بنزین و دیگر حامل‌های سوخت است.

اما در این مقایسه قیمتی ساده، مشکل از آنجایی آغاز می‌شود که دیگر شاخص‌های اقتصادی به عمد یا سهو نادیده گرفته ‌شوند و بدین ترتیب، تصویری واقعی از وضعیت اقتصادی کشورها به دست نمی آید.

مقایسه قیمت بنزین و دستمزد کارگران

برای آنکه مقایسه گرانی یا ارزانی یک کالا در مناطق مختلف جهان هرچه نزدیک‌تر به واقعیت باشد، باید قدرت خرید جامعه را نیز در نظر گرفت.

برای همین منظور، حداقل دستمزد کارگران در کشورهای مورد مقایسه می‌تواند نشان دهد که با حداقل دستمزد یک کارگر در هر کدام از این کشورها چند لیتر بنزین می‌توان خریداری کرد.

از سویی دیگر بهتر آن است که در این مقایسه، کشورهایی با شرایط مشابه ایران مدنظر قرار گیرند.

بیشتر بخوانید:

سرانه تولید ناخالص داخلی شاخص کاملی برای نشان دادن این مشابهت‌ها نیست اما می‌تواند نشانگر خوبی برای این نزدیکی به حساب آید.

در جدول‌های زیر برای مقایسه قیمت بنزین، کشورهایی مدنظر قرار گرفته‌اند که یا در همسایگی ایران هستند یا سرانه تولید ناخالص داخلی آنها نزدیک به تولید ناخالص سرانه ایران است.

در این مقایسه قیمت هر لیتر بنزین در ایران ۲۲۰۰ تومان در نظرگرفته شده است که میانگین موزون قیمت بنزین سهمیه‌بندی و آزاد است.

برابری دلار نیز ۱۱ هزار و ۳۵۰ تومان است که قیمتی بین قیمت دلار بازار آزاد و بازار سناست.

همچنین حداقل دستمزد یک کارگر در سال ۱۳۹۸، یک میلیون و ۵۱۶ هزار و ۸۸۲ تومان در نظر گرفته شده است.

در آخرین ستون این جدول، نرخ‌های تورم کشورها آمده است که به نوعی ثبات قیمتی دیگر کالاها و خدمات را به تصویر می‌کشد تا علاوه بر مقایسه قیمت بنزین، تغییرات سطح عمومی قیمت کالاها و خدمات نیز مورد توجه قرار گیرد.

با اینکه قیمت بنزین در ایران در مقایسه با دیگر کشورهای مورد مطالعه ارزان ترین قیمت است اما تقسیم حداقل دستمزد ماهانه یک کارگر در کشورهای مورد مقایسه به قیمت هر لیتر بنزین، نشان می‌دهد که اگر یک کارگر عربستانی بخواهد تمام عایدی خود را بنزین بخرد، بنزین بیشتری خواهد خرید.

در این مقایسه، یک کارگر ونزوئلایی با دستمزد ماهانه فقط دو دلار اگر تمام دستمزد خود را صرف خرید بنزین کند، می‌تواند در میان کشورهای مقایسه شده با خرید ۲۲۰۰ لیتر، بیشترین بنزین را خریداری کند، اندکی کمتر از یک کارگر کانادایی.

اما آیا این می تواند نشانه آن باشد که همه چیز در ونزوئلا باثبات است و آنها در رفاه هستند؟ آیا وضعیت دو کشور ونزوئلا و کانادا به صرف یکسان بودن میزان خرید بنزین با یک ماه حداقل دستمزد، شبیه به یکدیگر است؟کافی است به رقم باورنکردنی تورم یا حداقل دستمزد و سرانه تولید ناخالص داخلی این کشور نگاه کنید.

باید توجه داشت که این مقایسه نیز به طور دقیق بیانگر وضعیت زندگی در کشورهای مورد بررسی نیست، چراکه به طور مثال تفاوت قیمت دیگر حامل های انرژی و کالاهای اساسی و ضروری همچون آب، آرد، نان، دارو و غیره یا اختلاف در الگوهای مصرف، کارآمدی بیمه‌های درمانی و تامین اجتماعی، تفاوت‌های فرهنگی در تغذیه و نحوه زندگی می‌تواند بین نتایج مقایسه‌هایی از این دست با واقعیت موجود در کشورها، فاصله‌ای بسیار ایجاد کند.

از این رو شنیدن و گفتن این جمله آشنای ارزان بودن بنزین در ایران، گویای همه واقعیت‌ها نخواهد بود.